A substitución do galego polo castelán na documentación escrita a partir do século XVI deixou unha pegada que continúa sendo visible nos nomes e apelidos da poboación. Unha parte importante dos apelidos orixinariamente galegos foi traducida, modificada foneticamente ou adaptada morfoloxicamente ao castelán durante os séculos seguintes, un proceso que a filóloga e académica Ana Boullón analiza dentro do concepto de “colonialismo onomástico”.
A cuestión volveu á actualidade este 17 de agosto de 2026 a través do Observatorio da Lingua Galega, que recuperou os datos e explicacións da especialista arredor da evolución histórica da antroponimia galega. A base académica da información non é, porén, unha investigación publicada agora: procede fundamentalmente do discurso de ingreso de Boullón na Real Academia Galega, pronunciado en decembro de 2021 baixo o título Todos os nomes: identidade, pobo, país. A nova actualidade reside, polo tanto, na súa recuperación e divulgación, non na aparición dun estudo novo.
Os datos permiten cuantificar a dimensión do fenómeno. Segundo a análise de Boullón, no corpus actual dos apelidos de Galicia o 19% corresponde a formas españolas e outro 7% a formas híbridas, resultado de interferencias entre galego e castelán. A investigadora considera que unha presenza desta magnitude non pode explicarse simplemente pola inmigración procedente doutros territorios, senón polo proceso histórico de substitución lingüística aplicado tamén aos nomes propios.
A transformación intensificouse cando o galego deixou de ser empregado de maneira habitual na documentación escrita. Os apelidos, que xa se foran convertendo en hereditarios desde finais da Idade Media, quedaron así expostos aos criterios lingüísticos de escribáns, administracións e institucións que empregaban o castelán. Nese contexto, algunhas formas foron directamente traducidas e outras sufriron cambios fonéticos ou morfolóxicos.
O resultado pode observarse aínda hoxe na distribución demográfica dalgúns apelidos. Entre os exemplos recollidos na información divulgada estes días figura Outeiro, que conta con pouco máis de 200 ocorrencias fronte ás máis de 42.000 de Otero. Outro caso é Martíns, que non chega ao milleiro, fronte a arredor de 113.000 Martínez. Os datos históricos manexados por Boullón tamén amosan a práctica desaparición dalgunhas formas: en 2011 quedaban só tres persoas co apelido Eanes, fronte a máis de 7.000 con Yáñez.
Estas diferenzas non significan necesariamente que toda persoa que leve unha das formas castelanizadas descenda dunha familia á que se lle modificou documentalmente o apelido. As cifras serven, en cambio, para observar a dimensión colectiva dun proceso histórico de substitución e a desigual evolución das variantes lingüísticas.
Boullón emprega para contextualizalo o concepto de colonialismo onomástico, utilizado na investigación internacional para describir situacións nas que o poder político, administrativo ou cultural altera os sistemas tradicionais de nomes dun territorio. No caso galego, a académica fala dunha política lingüística de facto orientada á asimilación, aínda que non existise necesariamente unha instrución única e codificada que ordenase de maneira xeral a tradución dos apelidos.
O proceso afectou tamén aos nomes de persoa. A partir do Concilio de Trento, as disposicións eclesiásticas limitaron a liberdade de elección e favoreceron nomes vinculados ao santoral, que pasaron a rexistrarse maioritariamente en castelán. Xa no século XX, a lexislación franquista volveu reducir as posibilidades abertas durante a Segunda República, segundo documenta Boullón no seu estudo.
A situación actual é moi distinta. A investigación da académica detecta desde finais do século XX unha notable capacidade de creación e recuperación de nomes especificamente galegos, procedentes tanto da tradición medieval como da toponimia, a literatura ou o léxico común. Entre os exemplos estudados aparecen Aldara, Roi, Uxía, Xiana, Lois, Lúa, Ledicia, Arela, Sarela, Eume, Cíes ou Ézaro.
Esta evolución converte a onomástica nun indicador especialmente útil para estudar a relación entre lingua e identidade. Os nomes propios e os apelidos non funcionan só como elementos administrativos para distinguir persoas: conservan información sobre movementos demográficos, cambios sociais, relacións de poder e transformacións lingüísticas producidas durante séculos.
O estudo dos apelidos conta ademais con ferramentas específicas desenvolvidas desde Galicia. Boullón codirixe con Xulio Sousa a Cartografía dos apelidos de Galicia (CAG), un proxecto da Real Academia Galega e do Instituto da Lingua Galega que permite consultar a distribución territorial dos apelidos a partir de datos demográficos. A ferramenta permite observar, por exemplo, en que concellos se concentra unha determinada forma e comparar a extensión xeográfica de variantes relacionadas.
A investigadora tamén participou na elaboración de recursos destinados á normalización da antroponimia. A RAG publicou un manual coas formas estándares dos 1.500 apelidos máis frecuentes, coordinado por Boullón, que busca facilitar a identificación das formas galegas e a actuación do persoal dos rexistros.
A recuperación dunha forma galega pode ter, por iso, unha dimensión que vai máis alá dunha decisión ortográfica individual. Desde o punto de vista da investigación onomástica, implica reconstruír unha parte da historia lingüística familiar e, nun plano colectivo, facer visibles formas que durante séculos perderon presenza nos documentos oficiais.
O traballo de Boullón conecta ademais esta cuestión coa toponimia, outro ámbito no que a substitución do galego na escrita modificou numerosas denominacións. A investigadora entende nomes de persoa, apelidos e nomes de lugar como parte dun mesmo patrimonio inmaterial transmitido durante xeracións e capaz de ofrecer información sobre a historia social e lingüística de Galicia.
