A desaparición dunha pedra, dun camiño, dunha fonte ou dunha veiga pode supoñer algo máis que unha transformación física da paisaxe. Co elemento do territorio pode desaparecer tamén o nome co que unha comunidade o identificou durante xeracións, especialmente cando se trata de microtopónimos que non contan coa protección administrativa reservada aos nomes oficiais dos núcleos habitados. Esta relación entre a modificación do medio e a perda do patrimonio toponímico será o eixo da XI Xornada de Onomástica Galega, que terá lugar o sábado 10 de outubro no Edificio Castelao do Museo de Pontevedra.
Organizado polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG) coa colaboración da Deputación de Pontevedra e do propio museo, o encontro desenvolverase baixo o título ‘Onomástica e ecoloxía’. A proposta abordará a toponimia como un patrimonio ligado directamente ao territorio e analizará as consecuencias que teñen sobre os nomes de lugar fenómenos como as industrias extractivas, os incendios, a construción de encoros, a expansión urbanística ou as modificacións administrativas. A inscrición para participar na xornada é libre e gratuíta.
A RAG toma como unha das imaxes que permiten explicar este proceso a desaparición da Pena do Cuco, lembrada por Manuel Rivas en ‘As voces baixas’. O escritor e académico relata nesta obra a tristeza que sentiu ao saber que a maquinaria pesada acabara coa pedra desde a que, durante a infancia, contemplaba “en panorámica, o Arco Ártabro todo”. “Nunca pensei que me ía doer tanto a morte dunha pedra”, escribiu Rivas, nun episodio que conecta a transformación material dunha paisaxe coa desaparición das referencias culturais, emocionais e lingüísticas asociadas a ela.
A académica Ana Boullón, coordinadora da xornada xunto á académica correspondente Luz Méndez, explica que a relación entre ecoloxía e onomástica será abordada desde dúas dimensións complementarias. “Cando poñemos en relación ecoloxía e onomástica, facémolo desde unha perspectiva dupla: a perda da toponimia, entendida como un ecosistema en perigo, e as consecuencias que sofren os nomes de lugar pola transformación do territorio derivada da interacción do ser humano”, sinala.
A propia existencia da toponimia é consecuencia desa relación histórica das persoas coa contorna, xa que os nomes foron aparecendo para identificar os lugares nos que se vivía, traballaba ou desenvolvía a vida comunitaria. Porén, Boullón advirte de que a velocidade coa que se está modificando actualmente o medio pode provocar tamén unha desaparición acelerada deses nomes. “En realidade, é esa mesma interacción a que produce a toponimia, mais neste tempos a aceleración da destrución do medio natural implica tamén a destrución dos propios nomes de lugar”, engade.
Dentro deste patrimonio, os microtopónimos atópanse nunha situación especialmente vulnerable. Son as denominacións tradicionais de elementos concretos e de pequena escala da paisaxe, como pedras, fontes, camiños, fragas, leiras ou veigas. A diferenza dos nomes oficiais de lugares habitados, a súa continuidade depende en boa medida da conservación física do territorio e da transmisión oral entre xeracións, polo que a desaparición do elemento nomeado pode acabar levando tamén ao esquecemento da súa denominación.
A toponimia maior, correspondente aos lugares habitados, dispón dunha maior protección polo seu recoñecemento legal, pero tampouco é completamente allea ás transformacións da paisaxe. “De todas formas, os cambios na configuración da paisaxe derivados da destrución da natureza levan consigo a perda de todo tipo de nomes”, explica Ana Boullón. Un dos exemplos máis claros atópase nas aldeas que quedaron baixo as augas coa construción de grandes encoros, unha transformación que eliminou núcleos de poboación e modificou profundamente a organización territorial de numerosos vales.
Entre os casos sinalados pola especialista figuran Maiorga, en Pantón, sepultada polo encoro dos Peares no río Miño, así como Mourulle, en Taboada; Portomeñe, no Saviñao, e Castro Candaz, en Chantada, afectados polo encoro de Belesar. Nalgúns casos, a desaparición do lugar físico provocou que os antigos topónimos deixasen de funcionar como nomes vivos do territorio e quedasen reducidos a outros usos.
“Algúns deles sobreviven unicamente como apelidos, último rastro dos núcleos antano habitados”, explica Boullón. Desta maneira, un apelido pode converterse na última pegada lingüística dun lugar que xa non existe como espazo habitado, conservando indirectamente a memoria dunha xeografía alterada ou desaparecida.
Os encoros non son, con todo, o único fenómeno que pode provocar estas perdas. Canteiras, explotacións mineiras, lagoas artificiais e urbanizacións modifican igualmente a configuración tradicional do territorio e poden substituír as denominacións existentes por outras novas. Boullón sinala especialmente o caso das actuacións urbanísticas que “devoran os nomes dos núcleos orixinarios e impoñen nomes de rúas que nada teñen que ver co territorio orixinal”, rompendo así a continuidade entre a nova ordenación do espazo e a toponimia que existía previamente.
Dos incendios do Bierzo ás comarcas galegas
O programa da XI Xornada de Onomástica Galega permitirá analizar estas cuestións mediante exemplos procedentes de distintos ámbitos. A sesión comezará ás 10.00 horas coa inauguración e coa conferencia da escritora e académica Marilar Aleixandre, titulada ‘Os nomes arrepóñense’. A súa intervención estará centrada na perda da microtoponimia, no seu valor cultural e na relación existente entre os nomes tradicionais, os riscos ambientais e a desaparición de espazos naturais.
Posteriormente intervirá Francisco Macías coa conferencia ‘Os nomes que saíron do escuro’, que trasladará a análise ata o Bierzo para estudar o impacto dos incendios do último ano sobre a toponimia da zona. Os lumes constitúen outro exemplo de transformación rápida da paisaxe que pode alterar os referentes físicos cos que se relacionan os nomes tradicionais e, ao mesmo tempo, modificar a relación das comunidades locais con eses espazos.
A xornada non se limitará ás alteracións físicas da natureza. O catedrático de Xeografía da Universidade de Santiago de Compostela Valerià Paül analizará as consecuencias que poden ter tamén os cambios na organización territorial e administrativa mediante o relatorio ‘As comarcas na Galiza autonómica: entre a agonía e a resistencia’. A súa participación introducirá así unha perspectiva centrada na maneira na que as distintas formas de delimitar e organizar o territorio poden influír na permanencia ou no retroceso das denominacións tradicionais.
Pola súa banda, o biólogo Miguel Á. Conde Teira ofrecerá unha aproximación histórica coa intervención ‘Unha viaxe toponímica no tempo en Posmarcos: de 1396 a 2013’. O relatorio permitirá observar a evolución dos nomes nun mesmo territorio ao longo de varios séculos e analizar a toponimia non só como unha forma de nomear a paisaxe actual, senón tamén como unha fonte para coñecer a evolución histórica dos espazos e das comunidades que os habitaron.
A perda dos nomes vinculada ás industrias extractivas
A relación entre educación, territorio e patrimonio lingüístico terá tamén presenza no programa. A profesora Andrea Santiso presentará unha intervención didáctica desenvolvida no IES Val do Asma, en Chantada, arredor do impacto das industrias extractivas sobre a microtoponimia. O proxecto introduce no ámbito educativo a análise das consecuencias que a modificación intensiva da paisaxe pode ter sobre as denominacións tradicionais conservadas pola poboación.
Precisamente as explotacións extractivas representan un dos exemplos máis directos da relación que a xornada pretende estudar. A desaparición ou modificación dunha elevación, dunha pedra, dun monte ou doutro accidente xeográfico pode eliminar o referente material que deu orixe ao topónimo, mentres que a falta de transmisión entre as xeracións posteriores pode acabar facendo desaparecer tamén o propio nome.
A programación levará igualmente ata Lourizán, onde o arqueólogo, toponimista e profesional do audiovisual Lukas Santiago abordará os traballos de recuperación da toponimia local. A súa participación permitirá introducir unha perspectiva centrada non só na desaparición dos nomes, senón tamén nas iniciativas destinadas a documentalos, recuperalos e devolvelos ao coñecemento colectivo.
Como peche da xornada, o público poderá ver o documental de Lukas Santiago ‘Paraíso roubado’, que completará unha programación na que a Real Academia Galega propón observar a toponimia como parte inseparable do territorio que a xerou.