Florentina Xoubanova naceu en Vigo hai máis de seis décadas e medrou nunha contorna na que o galego practicamente non formaba parte da súa vida cotiá. Nin na familia nin no círculo social no que se movía era unha lingua habitual. Hoxe, despois de case 30 anos como bibliotecaria do Instituto da Lingua Galega (ILG), a súa vida profesional e boa parte da persoal transcorren arredor dunha lingua que comezou a incorporar xa na idade adulta.
O seu primeiro contacto continuado co galego chegou arredor dos 18 anos, cando se trasladou a Santiago de Compostela para estudar Historia. Ata ese momento, lembra, a súa realidade en Vigo fora “totalmente castelanfalante”, tanto no ámbito familiar como no social. Mesmo tendo avós paternos que falaban galego entre eles, esa lingua non se transmitira ás seguintes xeracións e nunca a empregaran para dirixirse aos netos.
A chegada á capital galega a comezos dos anos 80 permitiulle descubrir unha realidade lingüística diferente. No Vigo no que medrara, nun colexio de monxas situado no centro da cidade e dentro dos seus círculos habituais, apenas escoitaba galego. En Santiago, pola contra, aínda que tampouco o percibía como maioritario, a lingua estaba máis presente nas rúas e entre determinados grupos universitarios.
Foi tamén nesa etapa cando a súa relación persoal facilitou a entrada nun ambiente galegofalante. O que daquela era o seu mozo, posteriormente o seu home, era profesor de galego e o seu círculo de amizades estaba formado en boa medida por persoas vencelladas ao ensino e ao estudo da lingua. Aquela situación serviulle para escoitar e aprender, pero tamén lle provocou inicialmente unha forte inseguridade.
Xoubanova lembra que durante algunhas reunións e ceas apenas falaba. Os demais interpretaron aquel silencio como timidez, mais ela explica que a razón era outra: tiña medo de equivocarse e sentía vergonza de falar mal diante de persoas que dominaban a lingua, algunhas delas profesoras universitarias de galego.
“Pensaban que eu era unha persoa moi tímida”, recorda. Porén, asegura que non o era. O que lle custaba era lanzarse a empregar unha lingua que aínda non controlaba. Co tempo acabou tirando unha conclusión que agora trasladaría a calquera persoa que estea iniciando o mesmo proceso: “Aínda que fales mal, é mellor que fales mal, pero polo menos falalo”.
Aprender o galego fóra da escola
A súa xeración non tivo tampouco o ensino do galego como ferramenta de aprendizaxe. Xoubanova non estudara a lingua durante a súa etapa escolar, polo que, unha vez en Santiago, tivo que formarse pola súa conta. Realizou os cursos de iniciación e perfeccionamento que existían daquela na Universidade, pero boa parte do proceso produciuse simplemente escoitando, lendo e falando con outras persoas.
Os libros tiveron un papel importante neste percorrido. Como bibliotecaria e lectora, considera que a lectura é unha das vías fundamentais para aprender unha lingua, xunto coa conversación con persoas capaces de corrixir erros. Tamén recurriu á prensa, aínda que recorda que daquela a oferta escrita en galego era limitada. Entre as publicacións accesibles cita especialmente O Correo Galego, que durante anos podía atoparse con relativa facilidade.
Ese cambio lingüístico tampouco se trasladou inmediatamente a todos os ámbitos da súa vida. Na súa familia continuou predominando o castelán. Coa súa irmá, por exemplo, segue empregando maioritariamente esta lingua, igual que acontece coas súas amizades de Vigo, que continúan sendo fundamentalmente castelanfalantes.
O paso ao galego non foi, polo tanto, unha substitución repentina dunha lingua por outra, senón un proceso progresivo no que os usos se foron modificando en función das persoas, os lugares e as situacións.
Un mundo laboral no que o galego tampouco era habitual
A súa experiencia profesional permítelle ademais observar as transformacións producidas nas últimas décadas. Antes de chegar ao Instituto da Lingua Galega, Xoubanova traballou como bolseira no Arquivo do Reino de Galicia, na Coruña, e posteriormente en bibliotecas da Xunta, no catálogo colectivo e no patrimonio bibliográfico.
A comezos dos anos 90, lembra, o galego estaba practicamente ausente das relacións laborais mesmo en institucións públicas. No Arquivo do Reino de Galicia non recorda compañeiros que o empregasen habitualmente, unha situación semellante á que atopou posteriormente noutros postos da Administración.
Tamén traballou no Centro Galego de Arte Contemporánea, onde xa existían algunhas persoas galegofalantes, aínda que o seu uso tampouco era o predominante. Para Xoubanova, este contexto debe entenderse dentro da realidade social da época. A súa percepción é que a presenza do galego nas institucións públicas mudou considerablemente desde aqueles anos.
O contraste resulta aínda maior coa súa situación actual. Desde hai case tres décadas traballa como bibliotecaria no Instituto da Lingua Galega, un espazo no que a lingua forma parte central tanto da actividade profesional como do propio obxecto de estudo da institución.
Música, fútbol e baile como portas de entrada
Cando pensa nas persoas que hoxe queren comezar a falar galego, Xoubanova detecta posibilidades que non existían cando ela iniciou o seu proceso. Unha das principais diferenzas, ao seu xuízo, está na presenza da lingua en ámbitos culturais e sociais capaces de atraer especialmente a xente nova.
Entre eles salienta a música. A aparición de novos grupos que empregan o galego e a recuperación ou reformulación de elementos procedentes da música tradicional ofrecen, considera, unha vía de achegamento diferente á que tiña dispoñible a súa xeración. Para unha persoa nova que non medrase nun ambiente galegofalante, escoitar música en galego pode converterse nun primeiro contacto coa lingua.
Tamén menciona fenómenos relacionados co deporte. Como viguesa, pon como exemplo a presenza do galego arredor do Celta e, tamén, do Deportivo da Coruña. Vigo e A Coruña son, lembra, cidades nas que historicamente percibiu unha menor presenza social da lingua que noutros puntos de Galicia, polo que considera significativo que o fútbol poida funcionar agora como espazo de entrada ao galego para persoas que doutro xeito terían pouco contacto con el.
A isto engade o auxe da pandeireta, do baile e doutras expresións vinculadas á cultura tradicional, especialmente entre a mocidade. Son ámbitos que, ao seu xuízo, permiten achegarse primeiro á música, ao lecer ou á cultura e, a partir deles, descubrir tamén a lingua.
Para Xoubanova, esta transformación resulta relevante porque amplía as posibilidades máis alá das vías académicas ou da lectura coas que ela contou. A lingua pode chegar agora a través dunha canción, dun campo de fútbol ou dun grupo de baile, integrada en actividades que forman parte da vida diaria.
A súa propia experiencia, marcada inicialmente pola inseguridade e o medo a equivocarse, dálle tamén unha perspectiva sobre unha das principais barreiras que pode atopar quen comeza a falar galego na idade adulta. No seu caso, fixeron falta tempo, escoita e práctica para superar esa primeira resistencia.