A transformación da paisaxe galega como consecuencia da construción de encoros, da actividade industrial, das explotacións mineiras ou do desenvolvemento urbanístico non só modifica o territorio, senón que tamén pode provocar a desaparición dos nomes tradicionais cos que a poboación identificou durante séculos os seus espazos. Esta relación entre os cambios ambientais e a perda do patrimonio toponímico será o eixo central da XI Xornada de Onomástica Galega, que se celebrará este sábado, 10 de outubro, no Museo de Pontevedra.
O encontro anual do Seminario de Onomástica da Real Academia Galega (RAG) reunirá investigadores e especialistas de ámbitos como a lingüística, a xeografía, a bioloxía, a arqueoloxía e o ensino para estudar as consecuencias da intervención humana sobre os nomes de lugar. A xornada comezará ás 10:00 horas, terá entrada libre e poderá seguirse tamén en directo a través da páxina web e da canle de YouTube da institución académica.
A iniciativa parte dunha preocupación pola conservación da toponimia como parte do patrimonio cultural inmaterial de Galicia, especialmente daqueles nomes que identifican elementos da paisaxe e que poden desaparecer cando se modifica ou elimina o espazo ao que fan referencia. Ao longo do día, as intervencións abordarán tanto os efectos das transformacións físicas do territorio como a influencia das decisións administrativas e as posibilidades de recuperación dos nomes tradicionais.
A transformación do territorio e a desaparición dos nomes
A académica Ana Boullón, coordinadora do encontro xunto coa académica correspondente Luz Méndez, explica que a relación entre ecoloxía e onomástica debe entenderse desde dúas perspectivas complementarias: a vulnerabilidade dos propios nomes de lugar e os efectos que as transformacións da paisaxe teñen sobre a súa conservación.
“Cando poñemos en relación ecoloxía e onomástica, facémolo desde unha perspectiva dupla: a perda da toponimia, entendida como un ecosistema en perigo, e as consecuencias que sofren os nomes de lugar pola transformación do territorio derivada da interacción do ser humano”, sinala Boullón.
A investigadora lembra que a toponimia é precisamente o resultado da relación histórica entre as comunidades humanas e o espazo que habitan. Porén, considera que a intensidade das transformacións ambientais contemporáneas está a acelerar a desaparición de numerosas denominacións tradicionais. “En realidade, é esa mesma interacción a que produce a toponimia, mais nestes tempos a aceleración da destrución do medio natural implica tamén a destrución dos propios nomes de lugar”, engade.
Unha das principais diferenzas atópase no grao de protección dos distintos tipos de topónimos. Mentres que os nomes oficiais dos núcleos de poboación contan cun recoñecemento legal, os microtopónimos son especialmente vulnerables, xa que moitos deles se conservan fundamentalmente a través da transmisión oral entre xeracións.
Trátase das denominacións de pedras, fontes, camiños, fragas, leiras, soutos, veigas ou outros elementos concretos da paisaxe. A súa permanencia depende en boa medida do coñecemento das persoas que viven ou traballan neses lugares, polo que a desaparición dos elementos físicos aos que fan referencia pode provocar tamén o esquecemento dos seus nomes.
“De todas as formas, os cambios na configuración da paisaxe derivados da destrución da natureza levan consigo a perda de todo tipo de nomes”, advirte a académica, que sinala que mesmo os topónimos correspondentes a antigos asentamentos humanos poden chegar a desaparecer do uso habitual.
As aldeas sepultadas polos encoros, exemplo da perda toponímica
Entre os casos que ilustran esta situación figuran os núcleos de poboación que quedaron mergullados baixo as augas dos encoros construídos nos ríos galegos. Estas infraestruturas alteraron a configuración de numerosos vales e provocaron a desaparición física de lugares habitados, xunto cos elementos da paisaxe que daban sentido a boa parte da súa toponimia.
Ana Boullón menciona, entre outros exemplos, Maiorga, no concello de Pantón, afectada pola construción do encoro dos Peares, no río Miño. Tamén lembra os casos de Mourulle, en Taboada; Portomeñe, no Saviñao, e Castro Candaz, en Chantada, vinculados ao encoro de Belesar.
A académica explica que algunhas destas denominacións chegaron a conservarse como apelidos, mesmo despois da desaparición dos asentamentos aos que facían referencia. Deste xeito, a antroponimia pode funcionar como un último testemuño da existencia de antigos núcleos de poboación e da súa relación co territorio.
“Algúns deles sobreviven unicamente como apelidos, último rastro dos núcleos antano habitados”, apunta Boullón, que tamén identifica outras actividades humanas capaces de modificar ou substituír a toponimia tradicional.
Neste sentido, a explotación de canteiras e minas, a creación de lagoas artificiais ou a construción de urbanizacións poden provocar cambios que van máis alá da desaparición física dos espazos. A introdución de novas denominacións urbanísticas e nomes de rúas tamén pode desprazar os topónimos anteriores, mesmo cando estes permanecen na memoria dunha parte da veciñanza.
Segundo a especialista, estes procesos poden chegar a substituír nomes vinculados á historia e ás características do territorio por outras denominacións que xa non manteñen relación coa paisaxe orixinal.
A programación da XI Xornada de Onomástica Galega permitirá examinar estas cuestións desde diferentes disciplinas. Entre as persoas convidadas figura a escritora e académica Marilar Aleixandre, que participará co relatorio ‘Os nomes arrepóñense’, unha intervención que abrirá unha das perspectivas de reflexión sobre a permanencia e a transformación dos nomes.
Pola súa banda, o catedrático de Xeografía da Universidade de Santiago de Compostela Valerià Paül Carril abordará a dimensión territorial e administrativa da onomástica coa conferencia ‘As comarcas na Galiza autonómica: entre a agonía e a resistencia’. A súa participación incorporará ao debate o papel da organización territorial e das divisións administrativas na relación entre os espazos xeográficos e as súas denominacións.
O biólogo Miguel Á. Conde Teira presentará ‘Unha viaxe toponímica no tempo en Posmarcos: de 1396 a 2013’, unha proposta que permitirá aproximarse á evolución dos nomes de lugar ao longo de máis de seis séculos. A intervención incorporará unha perspectiva histórica ao estudo da toponimia e da súa relación co territorio.
O encontro tamén reservará un espazo para o ámbito educativo. A profesora Andrea Santiso dará a coñecer unha experiencia didáctica desenvolvida no IES Val do Asma, en Chantada, coa que se incorporará á xornada o traballo sobre os nomes de lugar realizado desde o ensino.
Outra das intervencións estará protagonizada polo arqueólogo, toponimista e profesional do audiovisual Lukas Santiago, que explicará o proceso de recuperación da toponimia de Lourizán, no concello de Pontevedra. A súa participación permitirá coñecer unha experiencia centrada na documentación e conservación dos nomes tradicionais dun territorio concreto.
A programación concluirá coa proxección do documental ‘Paraíso roubado’, realizado por Lukas Santiago. A obra será presentada polo propio creador e polo presidente da Asociación pola Defensa da Ría, Antón Masa, nunha sesión que conectará a investigación toponímica coa divulgación audiovisual e coa defensa do territorio.
Unha homenaxe a Fernando Cabeza Quiles
A xornada terá tamén un espazo dedicado á memoria de Fernando Cabeza Quiles (Ponferrada, 1953-Carballo, 2026), investigador especializado en toponimia e colaborador do Seminario de Onomástica Galega, falecido este ano.
Cabeza Quiles formaba parte do equipo directivo da Asociación Galega de Onomástica e tiña previsto participar nesta edición cun relatorio dedicado ás consecuencias das explotacións de area da ría de Arousa sobre o patrimonio toponímico da zona.
A súa intervención estaba directamente relacionada co tema central do encontro, xa que pretendía analizar como unha actividade extractiva pode modificar a paisaxe e afectar os nomes tradicionais asociados a ela.
Finalmente, a xornada incluirá unha lembranza da súa figura a cargo do académico correspondente Xosé María Lema Suárez, que será o encargado de renderlle homenaxe no marco deste foro dedicado ao estudo e á conservación dos nomes de lugar.
Un encontro aberto ao público e con retransmisión en directo
A inauguración terá lugar ás 10:00 horas no salón de actos do Museo de Pontevedra e contará coa participación das coordinadoras, Ana Boullón e Luz Méndez, xunto co vicepresidente da Deputación de Pontevedra, Rafael Domínguez, e a directora do museo, Ángeles Tilve Jar.
A Deputación e o Museo de Pontevedra colaboran coa celebración das Xornadas de Onomástica Galega desde os seus inicios, facilitando a continuidade deste encontro anual impulsado pola Real Academia Galega.
A edición deste ano propón así unha reflexión sobre a relación entre a memoria colectiva, a evolución da paisaxe e a conservación do patrimonio lingüístico, cun programa que combina investigación académica, experiencias educativas, recuperación toponímica e creación audiovisual.
Todas as actividades serán de acceso libre e as sesións da mañá e da tarde poderán seguirse tamén a distancia a través da emisión en directo da Real Academia Galega
