O lingüista Ernesto González Seoane propón abrir unha nova etapa na lexicografía galega coa elaboración dun dicionario descritivo de nova planta que permita documentar coa maior amplitude posible o léxico realmente empregado polos falantes e complementar así a función normativa que actualmente desempeña o dicionario académico. A proposta foi formulada este 3 de outubro durante o seu ingreso como membro de número da Real Academia Galega, nun discurso dedicado á relación entre prescrición e descrición nos dicionarios. Real Academia Galega
González Seoane, catedrático de Filoloxía Galega e Portuguesa da Universidade de Santiago de Compostela e investigador do Instituto da Lingua Galega, defendeu que ambas as funcións poden convivir. Fronte a unha lexicografía prescritiva que establece o estándar, a perspectiva descritiva procura rexistrar como se utiliza realmente o vocabulario, incluídas formas que poden non pertencer á variedade normativa. Real Academia Galega
O novo académico considera fundamental para unha lingua rexistrar e documentar coa maior amplitude posible o uso real do léxico, tanto polo valor que ten ese coñecemento en si mesmo como pola información que pode proporcionar para mellorar posteriormente as ferramentas normativas. Real Academia Galega
A súa proposta consiste en crear un dicionario descritivo desde cero que sirva tamén para revisar o léxico acumulado nos dicionarios galegos contemporáneos e comprobar que información continúa tendo presenza ou pertinencia na lingua actual. González Seoane recoñeceu que pode discutirse se unha obra destas características debe ser elaborada precisamente por unha academia, institución da que tradicionalmente se espera que determine o correcto e o incorrecto, pero sostivo que existen fórmulas para compatibilizar ambas as orientacións. Real Academia Galega
O lingüista chegou a esta proposta tras percorrer a historia da lexicografía galega e os cambios experimentados polos dicionarios. A Real Academia Galega, fundada en 1906, comezou pouco despois a preparar o seu primeiro repertorio. A obra foi publicada en fascículos entre 1913 e 1928, chegou ata a voz cativo e constituíu a primeira tentativa institucional de elaborar un repertorio lexicográfico completo do idioma. Real Academia Galega
Aquel dicionario utilizaba o castelán como metalingua e respondía a un modelo que continuaría durante boa parte do século XX: repertorios galego-castelán, centrados especialmente no vocabulario diferencial e no léxico etnográfico e caracterizados por unha orientación fundamentalmente descritiva e acumulativa. Real Academia Galega
Segundo González Seoane, este último criterio provocou tamén problemas, ao favorecer durante décadas a transmisión acrítica de palabras e definicións dunhas obras a outras. A situación comezou a cambiar a mediados dos anos oitenta, despois dos primeiros pasos na codificación e estandarización do idioma durante a década anterior. Real Academia Galega
A lexicografía galega pasou entón dunha orientación predominantemente descritiva a outra marcadamente prescritiva, ao tempo que prestaba maior atención á modernización do vocabulario necesaria para que o idioma puidese ampliar os seus ámbitos de uso. Real Academia Galega
Un dos principais fitos deste proceso foi o Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (VOLG), publicado a finais dos anos oitenta e convertido en referencia para os dicionarios posteriores. O seu lemario serviu tamén para desenvolver correctores e outras ferramentas informáticas. Real Academia Galega
A seguinte referencia fundamental foi o Dicionario da Real Academia Galega de 1997, antecedente da actual versión dixital, dispoñible desde 2012 e actualizada periodicamente. Real Academia Galega
A consolidación deste modelo contribuíu, segundo a análise de González Seoane, a difundir o estándar léxico, pero produciu tamén consecuencias que considera necesario revisar. Entre elas sitúa a desaparición dunha parte importante do vocabulario dialectal e literario que non forma parte do estándar, o que reduciu a capacidade do dicionario para axudar a interpretar textos nos que aparecen estas formas. Real Academia Galega
O académico advertiu ademais dunha interpretación especialmente restritiva das obras normativas: considerar que unha palabra que non aparece no dicionario deixa por iso de ser galego correcto. É precisamente neste punto onde sitúa a necesidade de recuperar unha descrición máis ampla do vocabulario existente. Real Academia Galega
“Semella, pois, que estamos ás portas dunha nova etapa dentro da historia da lexicografía galega na que, sen desatender a dimensión prescritiva, o centro de gravidade vai estar situado na descrición do léxico”, afirmou González Seoane durante o seu discurso. Real Academia Galega
A reflexión abrangue tamén o papel social dos dicionarios. O investigador rexeita a idea de que sexan simples depósitos neutros de palabras e significados e chama a ter en conta tanto a súa dimensión política e simbólica como os límites reais da súa capacidade para modificar os usos sociais. Real Academia Galega
Como exemplo abordou as polémicas xeradas por acepcións pexorativas de determinados etnónimos. Entre os casos mencionados figura o tratamento da palabra gallego no dicionario da Real Academia Española, que incorporou na edición de 2001 certos significados posteriormente retirados tras as protestas de colectivos e institucións. Real Academia Galega
A cuestión conecta coa tensión entre describir usos que efectivamente existen e decidir como debe representalos unha obra lexicográfica. Para González Seoane, un dicionario non pode eliminar por si só os problemas existentes na sociedade, pero tampouco pode considerarse completamente alleo á realidade que contribúe a representar.
A dixitalización aparece como outro dos grandes retos. O novo académico asegurou que “o futuro da lexicografía será dixital ou non será” e reclamou colaboración para abordar proxectos que esixen cantidades importantes de tempo e recursos. Real Academia Galega
Neste punto vinculou o desenvolvemento lexicográfico coa situación específica dunha lingua minorizada e coa necesidade de dispoñer dunha presenza suficiente no ámbito tecnolóxico. González Seoane pediu “axuntar esforzos e arrombar personalismos” e procurar fórmulas de cooperación que permitan asumir proxectos de maior dimensión. Real Academia Galega
Antón Santamarina, encargado de responder ao discurso en nome da RAG, incidiu tamén na responsabilidade crecente da institución neste ámbito. Segundo advertiu, factores económicos e demográficos fan probable que no futuro a Academia sexa “a única fábrica de dicionarios en Galicia”, o que incrementaría a súa responsabilidade sobre a calidade das obras lexicográficas. Real Academia Galega
Santamarina expresou ademais a súa intención de contar co novo académico no Seminario de Lexicografía e apuntou que as súas achegas poderán contribuír á actualización do Dicionario da RAG. Real Academia Galega
A proposta formulada por González Seoane non constitúe polo momento o anuncio oficial da elaboración dun novo dicionario por parte da Academia. Trátase dunha proposta presentada polo novo académico no seu discurso de ingreso, polo que as fontes consultadas non establecen calendario, equipo de traballo, financiamento nin data prevista para unha eventual posta en marcha.