O Proxecto Nós presentou este mércores no Parlamento Europeo Arena Nós, unha ferramenta en desenvolvemento coa que pretende avaliar ata que punto os grandes modelos de intelixencia artificial representan correctamente a lingua e a cultura galegas e comparar a súa capacidade para realizar tarefas en galego.
A iniciativa foi presentada durante o encontro ‘The role of artificial intelligence in supporting linguistic diversity in Europe’, promovido por Google con motivo do Día Europeo das Linguas. A xornada reuniu representantes políticos, investigadores, docentes e especialistas no ámbito tecnolóxico para abordar o papel que pode desempeñar a intelixencia artificial na conservación e no desenvolvemento da diversidade lingüística europea.
Entre os participantes estivo o secretario xeral da Lingua da Xunta, Valentín García, mentres que a representación do Proxecto Nós correu a cargo de Manuel Loureiro, investigador do Centro Singular de Investigación en Tecnoloxías Intelixentes (CiTIUS) da Universidade de Santiago de Compostela.
Loureiro participou na mesa ‘IA ao servizo das linguas e as comunidades’, na que expuxo o traballo desenvolvido polo proxecto para dotar o galego dos recursos necesarios para a súa incorporación ás aplicacións baseadas en intelixencia artificial.
Segundo explicou, a creación de corpus de texto e voz, sistemas de tradución, ferramentas de corrección ou modelos de síntese de voz busca facilitar que as empresas tecnolóxicas poidan incorporar o galego aos seus sistemas mediante os seus procesos de adestramento e avaliación.
O investigador subliñou a importancia destes recursos “para que empresas como Google poidan, a través dos procesos de adestramento e avaliación, representar dun xeito profundo a nosa diversidade lingüística e cultural nos seus modelos”.
Saber que intelixencia artificial funciona mellor en galego
Unha das novidades presentadas na xornada foi Arena Nós, unha ferramenta coa que os investigadores pretenden medir de maneira sistemática as capacidades dos grandes modelos de linguaxe cando reciben instrucións ou teñen que producir contidos en galego.
A plataforma permitirá analizar cuestións como que modelo comprende mellor unha pregunta formulada en galego, cal produce textos de maior calidade, cal traduce ou corrixe mellor e cal ofrece respostas máis útiles en tarefas profesionais ou cotiás.
O sistema servirá tamén para comprobar a capacidade dos modelos para responder sobre cuestións vinculadas coa realidade galega, dende dúbidas sobre lexislación ata tarefas como planificar unha viaxe, ofrecer información sobre agricultura ou axudar na programación informática empregando o galego.
A ferramenta, que deberá completar o seu desenvolvemento nos próximos meses, pretende publicar datos obtidos mediante metodoloxías científicas e permitir tamén a participación da cidadanía nas avaliacións.
O obxectivo é que tanto usuarios particulares como administracións e empresas poidan dispoñer de información independente antes de escoller un determinado sistema de intelixencia artificial. Segundo explicou Loureiro no Parlamento Europeo, “os usuarios, as institucións e as empresas poderán saber cal é a mellor opción para dar resposta ás súas necesidades a través da intelixencia artificial en galego”.
Arena Nós non se limitará á competencia lingüística dos modelos. O proxecto busca tamén determinar ata que punto as ferramentas de IA representan adecuadamente a cultura e o coñecemento asociados a Galicia, un tipo de avaliación que, segundo o proxecto, continúa sendo pouco habitual para linguas distintas do inglés.
O Proxecto Nós prevé ademais publicar o código e os materiais da ferramenta en aberto, coa intención de que comunidades doutras linguas poidan reproducir a metodoloxía e construír os seus propios sistemas de avaliación.
Ferramentas de voz, tradución e corrección
Arena Nós súmase aos distintos recursos que o proxecto leva desenvolvendo para ampliar a presenza da lingua galega no ámbito tecnolóxico.
Entre eles figuran corpus lingüísticos de texto e voz, ferramentas de síntese e recoñecemento de fala, tradución automática, corrección de textos e sistemas conversacionais. Parte destes recursos están dispoñibles en aberto para que poidan ser empregados por persoas particulares, institucións ou empresas no desenvolvemento de novos produtos e servizos dixitais.
O propósito é reducir a distancia tecnolóxica entre o galego e linguas con maior presenza nos sistemas dixitais, especialmente nun momento no que as ferramentas baseadas en modelos de linguaxe se están incorporando a ámbitos profesionais, educativos e administrativos.
Dende o Proxecto Nós defenden que a integración do galego nestes sistemas ten tamén unha dimensión relacionada cos dereitos lingüísticos, ao condicionar a posibilidade de empregar a lingua en asistentes virtuais, aplicacións de tradución, ferramentas de produtividade ou sistemas automatizados de atención.
Loureiro explicou durante a súa intervención que decidiu abandonar o seu anterior traballo nunha multinacional tecnolóxica para incorporarse ao proxecto e traballar “non só para que o galego sobreviva nos ecosistemas dixitais, senón para que volva florecer, porque florecendo a nosa lingua e a nosa cultura, florecerá tamén a diversidade e, por tanto, a intelixencia da terra”.
Experiencias coa IA dende as aulas de Baio
Na mesma mesa participaron tamén Fina Paulos e Óscar Rey, docentes do IES Maximino Romero de Lema de Baio, que presentaron experiencias relacionadas coa utilización da intelixencia artificial no ensino.
Os profesores expuxeron proxectos desenvolvidos nas aulas nos que o alumnado crea aplicacións destinadas, entre outros usos, á inmersión lingüística e á atención á diversidade.
Neste tipo de aplicacións empregan tamén recursos desenvolvidos polo Proxecto Nós. Os docentes destacaron que “os modelos de síntese de voz que desenvolve de forma aberta o Proxecto Nós xogan un papel moi relevante” nas ferramentas creadas polo alumnado.
A súa participación serviu para mostrar unha das posibles aplicacións prácticas dos recursos lingüísticos abertos: permitir que centros educativos ou pequenos equipos de desenvolvemento poidan incorporar tecnoloxías de voz en galego sen ter que construír os modelos dende cero.
O debate europeo sobre a diversidade lingüística na IA
O encontro no Parlamento Europeo abordou tamén o risco de que a expansión da intelixencia artificial aumente as diferenzas existentes entre as linguas con maior presenza dixital e aquelas que contan con menos recursos dispoñibles para o adestramento dos modelos.
As eurodeputadas Idoia Mendia e Diana Riba participaron nunha mesa centrada nas perspectivas europeas da intelixencia artificial, na que se tratou o papel das institucións, a investigación, as organizacións sociais e as grandes compañías tecnolóxicas na incorporación da diversidade lingüística aos novos sistemas.
Durante o encontro, a presenza das linguas nos modelos de IA foi formulada tanto dende a perspectiva dos dereitos dos falantes como dende a capacidade destes sistemas para representar o coñecemento e as particularidades culturais e produtivas das diferentes comunidades.
Por parte de Google, Pallav Mehta, director de produto da compañía, abordou a incorporación do galego, do catalán e do éuscaro, xunto co castelán, como linguas dispoñibles en Gemini. Segundo explicou durante a xornada, a inclusión destas linguas permite ampliar o servizo a uns 12 millóns de falantes.
Tamén participaron Karen Massin e Miguel Escassi, do departamento de Relacións Institucionais de Google, que centraron as súas intervencións no papel da diversidade lingüística dentro do desenvolvemento tecnolóxico europeo.
Un proxecto para dotar o galego de recursos tecnolóxicos
O Proxecto Nós ten como obxectivo crear recursos que permitan situar o galego entre as linguas con maior desenvolvemento no ámbito das tecnoloxías lingüísticas e da intelixencia artificial.
Entre as ferramentas desenvolvidas figuran un tradutor neuronal multilingüe, sistemas de recoñecemento e síntese de voz e un chatbot en galego, ademais de bases de datos e recursos lingüísticos que poden ser reutilizados por outros proxectos.
A iniciativa busca que estes materiais poidan servir como base para asistentes de voz, tradutores, aplicacións educativas, sistemas conversacionais ou outros produtos tecnolóxicos que incorporen o galego.
O proxecto é unha iniciativa da Xunta de Galicia, executada pola Universidade de Santiago de Compostela a través do Instituto da Lingua Galega (ILG) e do CiTIUS.
Nas diferentes fases contou con financiamento da Xunta e do Ministerio para a Transformación Dixital e da Función Pública mediante fondos europeos NextGenerationEU, no marco dos proxectos ILENIA e ALIA. Actualmente recibe tamén financiamento do proxecto europeo QUANTUM IBER_IA, dentro do programa Interreg España-Portugal POCTEP 2021-2027.
