O concello de Quiroga afronta este venres, 28 de agosto, unha tarefa de grandes dimensións: recuperar boa parte dos nomes tradicionais cos que durante xeracións a veciñanza identificou leiras, camiños, fontes, penedos, regos, montes e outros elementos da paisaxe. A campaña Toponimízate. Falámosche dos nomes da túa terra retoma aquí o seu percorrido despois da pausa estival cunha situación especialmente significativa: na plataforma colaborativa Galicia Nomeada só aparecen actualmente arredor de 400 topónimos do municipio, fronte aos aproximadamente 15.000 que poderían existir segundo unha estimación baseada na densidade media de nomes de lugar en Galicia.
A actividade celebrarase ás 19.00 horas na Casa da Cultura de Quiroga e estará aberta a todas as persoas interesadas en colaborar na documentación da toponimia local. O encontro está organizado no marco dunha iniciativa da Real Academia Galega e da Secretaría Xeral da Lingua, destinada a converter o coñecemento da propia veciñanza nunha fonte para conservar un patrimonio que permanece, en boa medida, na transmisión oral.
A dimensión territorial de Quiroga explica parte do reto. É o quinto concello de Galicia por superficie, con máis de 300 quilómetros cadrados. A documentación de Toponimia de Galicia emprega como referencia unha densidade media de arredor de 50 topónimos por quilómetro cadrado, o que permitiría estimar uns 15.000 nomes no territorio municipal. A propia fonte introduce, con todo, unha cautela: ao tratarse dunha zona de montaña, a densidade real pode ser inferior á das áreas intensamente cultivadas, onde cada pequena parcela adoita conservar unha denominación propia.
A estimación non debe interpretarse, polo tanto, como un inventario exacto. Si permite medir a distancia entre o patrimonio potencial e o actualmente documentado. Cos aproximadamente 400 nomes rexistrados no visor, unha parte moi importante da microtoponimia quiroguesa continúa dependendo do coñecemento das persoas que viven ou viviron nas diferentes aldeas.
Ese feito sitúa a transmisión xeracional no centro do proxecto. Os nomes de lugar de carácter menor —os dunha leira concreta, unha fonte, unha carballeira ou un penedo— adoitan circular mediante o uso oral e poden desaparecer cando deixan de empregarse as terras, cambian as actividades económicas ou falecen as últimas persoas que os coñecen. A despoboación e o avellentamento das zonas rurais son precisamente dous dos factores que Toponimízate ten en conta á hora de priorizar concellos para as súas campañas.
A parada de Quiroga terá por iso unha orientación fundamentalmente práctica. Vicente Feijoo Ares, coordinador de Galicia Nomeada e da Unidade Técnica de Toponimia da RAG, explicará como empregar a aplicación para que as persoas asistentes poidan continuar a recollida despois da charla. Entre outras operacións, ensinarase como crear unha conta, introducir un topónimo, xeorreferencialo, anexar fotografías, incorporar arquivos de son ou documentos e propoñer correccións sobre nomes xa presentes no visor.
A intención declarada é que as persoas participantes poidan saír da sesión en condicións de comezar a traballar pola súa conta. O programa procura así que unha charla puntual desemboque nunha rede local de colaboradores capaz de continuar preguntando, documentando e subindo nomes á plataforma durante os meses seguintes.
A recollida non consiste simplemente en escribir unha denominación sobre un mapa. Galicia Nomeada permite incorporar información adicional que pode resultar útil tanto para a investigación como para a conservación da memoria oral. Fotografías, gravacións coa pronuncia tradicional, documentos históricos ou explicacións achegadas polos informantes poden acompañar cada entrada e deixar constancia non só do nome senón tamén do contexto no que se empregaba.
O proxecto ten ademais unha dimensión explicitamente lingüística. A ficha oficial de Toponimízate sinala entre os seus obxectivos fomentar o uso do galego entre a xente nova, animándoa a falar con persoas maiores e coa veciñanza para preguntar polos nomes tradicionais e polas historias asociadas a eles. Posteriormente, esa información incorpórase ás novas tecnoloxías tamén utilizando o idioma.
A iniciativa vincula deste xeito dúas áreas que ás veces aparecen afastadas: a transmisión oral tradicional e a documentación dixital. O coñecemento dun topónimo pode proceder dunha persoa de idade avanzada que leva décadas empregándoo, pero a súa conservación definitiva pode facerse mediante unha aplicación móbil e un sistema de información xeográfica.
A toponimia ten ademais unha utilidade que supera o interese filolóxico. Os nomes tradicionais poden conservar información sobre formas antigas da paisaxe, actividades económicas desaparecidas, presenza de vexetación, cursos de auga, elementos arqueolóxicos ou episodios da historia local. O Portal da Lingua destaca precisamente que permiten ligar lingua, xeografía, historia e patrimonio.
Para as administracións locais, contar cun repertorio fiable facilita igualmente o emprego de denominacións normalizadas en expedientes relacionados coa ordenación e xestión do territorio, ademais da sinalización ou da promoción de recursos naturais e culturais. A campaña diríxese, por iso, non só á cidadanía senón tamén ao persoal técnico municipal.
A sesión de Quiroga incorporará outra das novidades da edición de 2026: a explicación das modificacións que introduciu o novo Nomenclátor de Galicia. No caso deste municipio abordaranse, entre outros exemplos, cambios como a incorporación do artigo en A Venda Nova ou a súa supresión no caso de Albaredos, acompañados dos argumentos lingüísticos e documentais que sustentan as formas oficiais.
A parte final estará dedicada á orixe e significado dos nomes das parroquias e aldeas de Quiroga, comezando polo propio topónimo municipal. Este compoñente divulgativo pretende mostrar á veciñanza que detrás dos nomes habituais existe información sobre a historia da lingua e sobre a evolución do territorio que non sempre aparece recollida noutras fontes.
Quiroga constitúe unha das paradas máis claramente xustificadas desta edición pola escaseza de material xa incorporado á plataforma. Toponimízate selecciona os municipios atendendo, entre outros factores, ao estado previo da recollida, ao risco de perda asociado á despoboación e ao interese expresado por concellos ou entidades locais. Neste caso, a organización sinala tamén o interese do alcalde, José Luís Rivera Castro, e do concelleiro de Cultura e Dinamización Lingüística, Xosé Manuel Fernández Montes, en levar a iniciativa ao municipio.
A situación local intégrase nun proxecto de escala galega. Na presentación da edición de 2026, Galicia Nomeada superaba os 4.300 colaboradores e colaboradoras e acumulaba preto de 110.000 microtopónimos incorporados pola cidadanía. Son nomes de terras, montes, regos, fontes, praias, camiños ou penedos que complementan as denominacións oficiais e outras bases de datos toponímicas.
A plataforma, posta en marcha a finais de 2019, permite ademais consultar centos de miles de nomes xa xeorreferenciados procedentes doutras fontes. En marzo de 2025, a RAG cifraba en máis de 529.000 os nomes de lugar dispoñibles no visor, dos que preto de 88.000 foran daquela achegas de microtoponimia realizadas no marco da colaboración cidadá. Desde entón, esta última cifra continuou medrando ata achegarse aos 110.000 rexistros anunciados en abril de 2026.
A campaña Toponimízate chega este ano á súa novena edición e prevé visitar doce novos concellos. Unha vez rematada, arredor de 120 municipios galegos terán recibido algunha das súas sesións desde o inicio do programa.
Despois de Quiroga quedan outras seis paradas no calendario actualmente publicado: Paradela, o 4 de setembro; O Pereiro de Aguiar, o 11; O Bolo, o 25; As Neves, o 2 de outubro; Boimorto, o 9; e Baleira, o 30 de outubro. A actualización específica de Quiroga confirma así tamén que a sesión do Bolo queda definitivamente situada o 25 de setembro, corrixindo a data do 25 de agosto que aparecera en versións anteriores da axenda.
No caso quirogués, a prioridade inmediata está clara: localizar persoas que aínda coñezan os nomes e conseguir que esa información pase da memoria individual a un rexistro accesible antes de que desapareza. Uns 400 nomes documentados fronte a un patrimonio potencial de miles explican por que a campaña considera urxente a intervención neste territorio.
