A campaña Toponimízate. Falámosche dos nomes da túa terra chegará o próximo martes 25 de agosto ao concello ourensán do Bolo cunha nova sesión destinada a divulgar o valor da toponimia tradicional e, sobre todo, a conseguir que a propia veciñanza participe na recuperación dos nomes de leiras, montes, camiños, fontes, regos, penedos e outros elementos do territorio que corren o risco de desaparecer da memoria colectiva. A actividade comezará ás 19.00 horas na sala Coworking da Antiga Casa Cuartel.
A cita forma parte da novena edición de Toponimízate, unha iniciativa coordinada pola Real Academia Galega (RAG) en colaboración coa Secretaría Xeral da Lingua. O programa está vinculado aos proxectos Toponimia de Galicia e Galicia Nomeada e percorre diferentes municipios para achegar á cidadanía ferramentas coas que documentar un patrimonio lingüístico estreitamente ligado á historia e á paisaxe de cada lugar.
No caso do Bolo, a actuación ten unha relevancia particular porque o municipio figura entre aqueles nos que a maior parte da microtoponimia tradicional permanece sen rexistrar. A RAG indicou ao presentar a campaña que O Bolo, xunto con concellos como Poio, Baleira, Boimorto, Quiroga, As Neves e Paradela, non fora obxecto dunha recollida completa durante o antigo Proxecto Toponimia de Galicia, desenvolvido entre 2000 e 2011. Esta situación fai que a colaboración das persoas que coñecen directamente o territorio sexa especialmente importante para evitar a perda dos nomes transmitidos oralmente durante xeracións.
O encontro non se limitará a unha charla sobre nomes de lugar. O esquema das sesións de Toponimízate combina a divulgación lingüística cunha parte práctica destinada a ensinar o funcionamento de Galicia Nomeada, a plataforma colaborativa coa que calquera persoa participante no proxecto pode xeorreferenciar microtopónimos e engadir información asociada a eles.
A ferramenta permite incorporar non só a localización e denominación dun lugar, senón tamén descricións, fotografías, arquivos de son coa pronuncia do topónimo e outra información vinculada á tradición oral. Deste xeito, a recollida procura conservar algo máis ca unha lista de nomes: pretende documentar tamén a memoria cultural relacionada con eles e deixar constancia de como son empregados e pronunciados polas persoas que os coñecen.
A campaña parte da consideración da toponimia como unha fonte de información lingüística, histórica e cultural. Os nomes tradicionais poden conservar referencias ás características antigas dunha paisaxe, aos usos agrícolas e gandeiros dun terreo, á presenza de cursos de auga ou formacións naturais e a acontecementos e formas de vida que xa non son visibles na actualidade. Por este motivo, o programa busca especialmente o contacto entre xeracións: unha das vías propostas consiste en que as persoas máis novas pregunten ás maiores polos nomes que empregaban para identificar cada parte do territorio e posteriormente incorporen esa información ás ferramentas dixitais.
Este enfoque converte a recollida toponímica tamén nun proxecto de dinamización do uso do galego. Entre os obxectivos oficiais de Toponimízate figura favorecer que a lingua se utilice nas conversas interxeracionais necesarias para recuperar os nomes e, posteriormente, no ámbito das novas tecnoloxías cando a información se incorpora á Rede. A iniciativa pretende así relacionar patrimonio oral, participación comunitaria e ferramentas dixitais.
A sesión do Bolo permitirá ademais achegar á veciñanza información sobre a orixe e o significado de topónimos do propio municipio. Este é un dos apartados habituais das xornadas: o equipo técnico do Seminario de Onomástica da Real Academia Galega preparou arredor de 1.500 explicacións etimolóxicas para os concellos incluídos na campaña, cun traballo no que colaborou o académico e profesor da Universidade de Vigo Gonzalo Navaza.
Outra novidade da edición de 2026 é a incorporación ás charlas dos cambios derivados da última actualización do Nomenclátor de Galicia. O responsable das sesións, Vicente Feijoo, coordinador técnico de Galicia Nomeada e do Seminario de Onomástica da RAG, explica nas diferentes paradas as modificacións que afectan a cada municipio e a motivación lingüística ou documental que existe detrás delas.
Toponimízate percorre este ano 12 novos concellos das catro provincias. A campaña comezou en abril en Moraña e incluíu durante a primeira metade do ano paradas en Poio, Xunqueira de Ambía, Valdoviño, Betanzos e Baleira. Despois do verán, o calendario continúa polo Bolo, Quiroga, Paradela, O Pereiro de Aguiar, As Neves e Boimorto, segundo as axendas oficiais actualizadas.
A edición de 2026 pretende sumar novas persoas e entidades a unha rede que xa contaba na súa presentación, en abril, con máis de 4.300 colaboradores e colaboradoras. Estas persoas introduciran na plataforma Galicia Nomeada preto de 110.000 microtopónimos, entre nomes de montes, terras, fontes, camiños, regos, penedos ou praias.
A participación cidadá é especialmente relevante porque unha parte importante deste vocabulario territorial subsiste principalmente na memoria das persoas de máis idade. A transformación do medio rural, o abandono de determinadas actividades agrícolas, forestais ou gandeiras e o despoboamento poden provocar que os nomes deixen de utilizarse antes de seren rexistrados. Este risco foi precisamente un dos criterios empregados para seleccionar os municipios polos que pasa Toponimízate.
A elección dos concellos participantes atende tamén ao grao previo de documentación da súa toponimia e ao interese expresado polos propios municipios, asociacións ou entidades locais. No caso dos territorios cunha recollida incompleta, como O Bolo, o propósito é crear unha rede local de persoas colaboradoras que poida continuar o traballo máis alá da celebración dunha única xornada.
Con esta novena edición, Toponimízate prevé alcanzar os 120 concellos visitados desde o inicio do programa. As localidades participantes forman parte da Rede de Dinamización Lingüística, e a campaña leva desenvolvéndose desde 2017 como unha das iniciativas de divulgación e recollida da toponimia tradicional vinculadas á RAG e á Administración autonómica.
No calendario existe, con todo, unha diferenza entre a documentación inicial da campaña e as axendas oficiais actualizadas. Cando Toponimízate 2026 foi presentado o pasado 20 de abril, a RAG situaba a parada do Bolo o venres 25 de setembro. Na actualidade, tanto o Portal da Lingua Galega como a Axenda de Cultura de Galicia sitúan a actividade o martes 25 de agosto ás 19.00 horas na mesma sala Coworking da Antiga Casa Cuartel. Ao tratarse das axendas oficiais actualmente publicadas, esta é a data que se toma como referencia para a celebración da actividade.