A desaparición dunha pedra, dun camiño, dunha fonte, dunha fraga ou mesmo dunha aldea non implica unicamente unha transformación física da paisaxe. En moitos casos supón tamén a perda do nome co que ese espazo foi identificado durante xeracións. Esta relación entre a modificación do territorio e a desaparición da toponimia será o eixo central da XI Xornada de Onomástica Galega, que se celebrará o sábado 10 de outubro no Edificio Castelao do Museo de Pontevedra.
O encontro, organizado polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega coa colaboración da Deputación de Pontevedra e do Museo de Pontevedra, desenvolverase baixo o título ‘Onomástica e ecoloxía’. A inscrición é libre e gratuíta e xa se pode formalizar a través da ligazón habilitada pola organización.
A xornada analizará a perda dos nomes de lugar desde unha perspectiva que combina a investigación lingüística, a xeografía, a ecoloxía, a arqueoloxía, a educación e a creación audiovisual. O programa abordará as consecuencias que teñen sobre a toponimia actuacións como a construción de encoros, a explotación de canteiras e minas, os incendios forestais, a expansión das urbanizacións ou a reorganización administrativa do territorio.
A relación entre a memoria persoal, a paisaxe e os nomes de lugar aparece tamén na literatura galega. Manuel Rivas relata n’As voces baixas’ a tristeza que sentiu ao descubrir que a maquinaria pesada destruíra a Pena do Cuco, un lugar desde o que, cando era neno, contemplaba “en panorámica, o Arco Ártabro todo” e sentía a excitación de quen soñaba con voar.
“Nunca pensei que me ía doer tanto a morte dunha pedra”, escribe o académico. A lembranza serve como punto de partida para resumir unha das ideas que atravesará a xornada: cando desaparece un elemento da paisaxe, pode desaparecer tamén o nome que o identificaba e a memoria colectiva asociada a ese espazo.
A académica Ana Boullón, coordinadora do encontro xunto á académica correspondente Luz Méndez, explica que a vinculación entre ecoloxía e onomástica pode analizarse desde dúas perspectivas complementarias.
“Cando poñemos en relación ecoloxía e onomástica, facémolo desde unha perspectiva dupla: a perda da toponimia, entendida como un ecosistema en perigo, e as consecuencias que sofren os nomes de lugar pola transformación do territorio derivada da interacción do ser humano”, sinala.
A propia intervención humana foi, historicamente, unha das fontes principais da creación da toponimia. As comunidades nomearon os espazos nos que vivían e traballaban para orientarse, delimitar propiedades, organizar as actividades agrícolas e gandeiras ou identificar as características físicas do terreo. Porén, a aceleración das transformacións da paisaxe está a provocar, segundo Boullón, que moitos deses nomes deixen de ter unha referencia física recoñecible.
“En realidade, é esa mesma interacción a que produce a toponimia, mais nestes tempos a aceleración da destrución do medio natural implica tamén a destrución dos propios nomes de lugar”, advirte a especialista.
A situación afecta especialmente os microtopónimos, é dicir, os nomes empregados para identificar elementos concretos e de dimensión reducida do territorio, como pedras, leiras, camiños, regatos, fontes, fragas, veigas, montes ou zonas de cultivo.
Esta toponimia menor adoita transmitirse oralmente entre as persoas que viven ou traballan nun determinado lugar. Ao non contar, en moitos casos, cun recoñecemento administrativo ou cartográfico oficial, resulta máis vulnerable á desaparición cando cambia o uso do solo, se abandona a actividade agraria ou desaparecen as persoas que conservaban e empregaban eses nomes.
A toponimia maior, correspondente aos nomes das entidades habitadas, conta cunha maior protección debido ao seu status legal. Con todo, Ana Boullón alerta de que as transformacións profundas da paisaxe poden provocar tamén a desaparición ou o esquecemento dos nomes de aldeas e núcleos de poboación.
“De todas formas, os cambios na configuración da paisaxe derivados da destrución da natureza levan consigo a perda de todo tipo de nomes”, asegura.
Aldeas baixo as augas dos encoros
Entre os exemplos máis evidentes atópanse as aldeas que quedaron anegadas coa construción de encoros. Estes proxectos alteraron durante o século XX amplas zonas dos vales fluviais galegos, obrigaron a desprazar poboacións e fixeron desaparecer baixo as augas vivendas, terras de cultivo, camiños e espazos comunitarios.
Boullón menciona os casos de Maiorga, no concello de Pantón, afectada polo encoro dos Peares, no río Miño; Mourulle, en Taboada; Portomeñe, no Saviñao; e Castro Candaz, en Chantada, estes últimos vinculados ao encoro de Belesar.
“Pensemos, por exemplo, naquelas aldeas que sepultaron os encoros nos vales máis vizosos dos ríos”, expón a académica.
Nalgúns casos, os nomes das localidades que desapareceron fisicamente continúan vivos na documentación histórica, na memoria das familias desprazadas ou nos apelidos das persoas que procedían deses lugares.
“Algúns deles sobreviven unicamente como apelidos, último rastro dos núcleos antano habitados”, explica Boullón.
A desaparición da referencia territorial modifica tamén a función do topónimo. Un nome que anteriormente designaba unha aldea, unha parroquia ou un espazo produtivo pode converterse nunha denominación sen correspondencia visible na paisaxe ou nunha lembranza conservada unicamente polos descendentes da comunidade que habitou o lugar.
Canteiras, minas e urbanizacións
As explotacións extractivas constitúen outro dos ámbitos nos que a transformación do territorio pode afectar de maneira directa á toponimia. A apertura ou ampliación de canteiras e minas pode eliminar elevacións, modificar cursos de auga, transformar camiños e alterar completamente a configuración dunha zona.
Cando desaparecen os elementos físicos que daban sentido a nomes tradicionais, os topónimos poden deixar de utilizarse. Esta perda pode producirse mesmo cando os nomes quedan rexistrados en documentos ou mapas, xa que deixan de formar parte do uso cotián da poboación.
A creación de lagoas artificiais, a construción de infraestruturas e o crecemento urbanístico tamén poden substituír a organización tradicional do territorio. En novos barrios e urbanizacións, os nomes históricos das parcelas, montes ou núcleos poden ser desprazados por denominacións comerciais ou por nomes de rúas desvinculados da realidade local.
As canteiras, as minas, as lagoas artificiais e as urbanizacións son, segundo Boullón, accións humanas que “devoran os nomes dos núcleos orixinarios e impoñen nomes de rúas que nada teñen que ver co territorio orixinal”.
Este proceso non só afecta a identificación xeográfica. A toponimia contén información sobre as características do terreo, os usos históricos do solo, a presenza de determinadas especies, antigas construcións, actividades económicas ou acontecementos conservados na memoria colectiva.
Marilar Aleixandre abrirá o programa
A XI Xornada de Onomástica Galega comezará ás 10.00 horas coa inauguración institucional. A conferencia de apertura correrá a cargo da escritora e académica Marilar Aleixandre, que pronunciará o relatorio ‘Os nomes arrepóñense’.
A súa intervención abordará a desaparición da microtoponimia, o seu valor cultural e a relación existente entre a perda dos nomes, os riscos ambientais e a degradación ou desaparición dos espazos naturais.
O título do relatorio apunta tamén á capacidade dos nomes para permanecer, reaparecer ou recuperar o seu uso malia as transformacións do territorio. A documentación, a investigación e a transmisión comunitaria poden permitir que topónimos que deixaron de empregarse volvan ser identificados e incorporados á memoria colectiva.
A continuación intervirá Francisco Macías coa conferencia ‘Os nomes que saíron do escuro’, centrada no impacto que tiveron os incendios do ano pasado sobre a toponimia do Bierzo.
Os lumes forestais poden modificar de maneira abrupta o aspecto do territorio, destruír vexetación e elementos que funcionaban como referencias espaciais e alterar a relación das comunidades coa paisaxe. Ao mesmo tempo, os traballos posteriores aos incendios poden facer visibles antigos camiños, muros, construcións ou formas do relevo que permanecían ocultas.
A organización comarcal de Galicia
A xornada dedicará tamén parte do programa ás consecuencias toponímicas e territoriais dos cambios administrativos. O catedrático de Xeografía da Universidade de Santiago de Compostela Valerià Paül presentará o relatorio ‘As comarcas na Galiza autonómica: entre a agonía e a resistencia’.
A intervención analizará a evolución das comarcas no marco administrativo autonómico e a relación entre estas divisións territoriais, a identidade xeográfica e os nomes empregados pola poboación.
As denominacións comarcais poden conservar unha longa tradición histórica e cultural, mais o seu uso pode variar en función dos modelos administrativos, das políticas territoriais ou da creación de novas áreas funcionais. O relatorio abordará a convivencia entre os nomes tradicionais e as divisións establecidas institucionalmente.
O biólogo Miguel Á. Conde Teira participará coa intervención ‘Unha viaxe toponímica no tempo en Posmarcos: de 1396 a 2013’.
O relatorio permitirá observar a evolución da toponimia dun territorio ao longo de máis de seis séculos, comparando fontes históricas con rexistros contemporáneos. Este tipo de análise permite identificar nomes que se mantiveron, variantes que se produciron co paso do tempo e topónimos que desapareceron ou foron substituídos.
A investigación histórica da toponimia baséase en documentos notariais, cartularios, arquivos eclesiásticos, mapas, catastros e testemuños orais. O contraste destas fontes permite reconstruír a forma na que as comunidades organizaron e nomearon o territorio en diferentes etapas.
A microtoponimia nas aulas
O impacto das industrias extractivas será abordado tamén desde o ámbito educativo. A profesora Andrea Santiso presentará unha intervención didáctica desenvolvida no IES Val do Asma, en Chantada, arredor das consecuencias deste tipo de actividades sobre a microtoponimia.
A proposta amosará as posibilidades de traballar os nomes de lugar nos centros de ensino, tanto como ferramenta de aprendizaxe lingüística como para achegar o alumnado á historia, á xeografía e á realidade ambiental da súa contorna.
A recollida de microtopónimos permite poñer en contacto distintas xeracións, xa que moitos destes nomes son coñecidos principalmente polas persoas maiores. O alumnado pode participar na realización de entrevistas, na localización dos nomes sobre mapas, na recompilación de documentación ou na análise dos cambios sufridos pola paisaxe.
Este tipo de proxectos contribúe tamén a rexistrar nomes que poderían desaparecer coa perda da transmisión oral ou co abandono das actividades tradicionais asociadas ao territorio.
O arqueólogo, toponimista e profesional do audiovisual Lukas Santiago falará sobre o proceso de recuperación da toponimia de Lourizán, en Pontevedra.
A súa intervención abordará o traballo de documentación dos nomes tradicionais e a súa relación coa transformación histórica e ambiental deste territorio. A recuperación toponímica pode incluír a consulta de fontes documentais, o traballo de campo, a recompilación de testemuños e a xeolocalización dos lugares mencionados pola veciñanza.
A participación de Lukas Santiago completarase coa proxección do documental ‘Paraíso roubado’, que pechará a XI Xornada de Onomástica Galega.
A obra audiovisual permitirá achegar ao público a relación entre a paisaxe, os nomes e a memoria comunitaria mediante imaxes e testemuños. A súa exhibición servirá como conclusión dun programa que analizará a toponimia non só como un repertorio de denominacións, senón como unha parte do patrimonio cultural vinculada directamente á evolución do territorio.
