Xunqueira de Ambía converterase este venres 15 de maio nun novo escenario da campaña Toponomízate. Falámosche dos nomes da túa terra, unha iniciativa promovida pola Real Academia Galega e a Secretaría Xeral da Lingua que busca implicar á cidadanía na protección da microtoponimia galega, un patrimonio inmaterial especialmente vulnerable nos territorios máis afectados polo despoboamento e o avellentamento.
A cita terá lugar ás 19:00 horas nas Escolas Vellas da localidade ourensá, onde o coordinador técnico do Seminario de Onomástica da RAG, Vicente Feijoo Ares, ofrecerá unha sesión centrada tanto na importancia cultural dos nomes tradicionais do territorio como nas ferramentas dispoñibles para a súa conservación. O encontro incluirá unha explicación práctica sobre o funcionamento de Galicia Nomeada, a plataforma colaborativa creada para facilitar a recolla e xeolocalización de microtopónimos por parte da veciñanza, tanto na súa versión web como a través da aplicación móbil.
A chegada da campaña a Xunqueira de Ambía responde a unha preocupación concreta pola situación do concello, considerado un caso especialmente significativo pola escaseza de nomes rexistrados e polas condicións demográficas que poñen en risco a transmisión oral deste coñecemento. Segundo os datos facilitados pola organización, o municipio perdeu case a metade da súa poboación no que vai de século, situándose arredor das 1.300 persoas, unha realidade que, sumada ao forte avellentamento, incrementa o perigo de desaparición dos nomes de terras, montes, fontes, penedos e outros espazos menores ligados á memoria colectiva.
A iniciativa foi promovida no propio municipio polo alcalde, José Luís Gavilanes Losada, que contactou coa RAG e coa Secretaría Xeral da Lingua ante o risco de que unha parte importante deste legado desapareza sen ser documentado. A situación agrávase polo feito de que Xunqueira de Ambía non foi incluído no Proxecto Toponimia de Galicia desenvolvido entre 2000 e 2011, o que deixou este territorio fóra dun dos principais procesos institucionais de recolla toponímica realizados no país.
Desde o lanzamento de Galicia Nomeada a finais de 2019, a participación local tamén foi moi reducida: só catro persoas contribuíron desde o concello, permitindo rexistrar unicamente 27 topónimos en todo o termo municipal. Esta cifra sitúa a Xunqueira entre os municipios galegos con menor presenza na plataforma pública, un dato que exemplifica a dimensión do desafío.
A sesión deste venres non se limitará á vertente técnica, senón que tamén afondará no significado histórico e lingüístico dalgúns dos nomes máis relevantes da zona. Entre eles destaca Ambía, topónimo de longa tradición histórica que diversos investigadores relacionaron cun antigo nome alternativo do río Arnoia ao seu paso por esta contorna. A interpretación con maior consenso na actualidade vincúlao cun hidrónimo prerromano derivado do celtismo Amba, asociado a “auga” ou “río”, e presente tamén noutros topónimos galegos. Esta raíz lingüística mantense viva ademais no léxico popular a través da palabra ámboa, utilizada na comarca de Lemos para designar un tipo de recipiente de barro.
