Rubén Gutiérrez naceu en Madrid e pasou a súa infancia en Fuenlabrada, unha cidade do sur da comunidade madrileña. Sen antecedentes familiares en Galicia nin contacto habitual coa lingua galega, decidiu trasladarse coa súa parella a unha pequena aldea de Quiroga cando tiña 23 anos. O que comezou como unha mudanza motivada polo desexo de vivir no rural acabou converténdose nun proceso de transformación lingüística e cultural. Hoxe ademais é compositor e director artístico do proxecto musical Peitoescuro, no que o galego ocupa un lugar central.
Formado en Enxeñaría Agrícola, Gutiérrez tiña claro dende moito tempo atrás que quería abandonar Madrid. Durante os seus anos universitarios compaxinara os estudos con traballos temporais, entre eles a participación en programas de vacacións para persoas con discapacidade. Un destes empregos estivais levouno por primeira vez ao noroeste peninsular, concretamente á zona de Ría de Abres, na fronteira entre Galicia e Asturias.
Aquela experiencia permitiulle descubrir unha paisaxe moi diferente á que coñecera durante a infancia. Aínda que medrara nunha cidade, as súas raíces familiares estaban en Andalucía e Castela-A Mancha, polo que estaba familiarizado con territorios de características naturais distintas ás galegas. O contacto coa vexetación, cos montes e coa paisaxe atlántica espertou nel un interese que acabaría influíndo na súa decisión de instalarse en Galicia.
Cando rematou a carreira con 23 anos, el e a súa parella atoparon unha oportunidade para establecerse nunha aldea da parroquia de Augasmestas, no concello de Quiroga. A posibilidade de conseguir traballo facilitou a mudanza e Rubén comezou a desenvolver a súa actividade profesional no sector agrícola, en contacto directo coa poboación rural.
A súa incorporación ao galego produciuse de maneira progresiva, a través da convivencia e do traballo diario. O feito de instalarse nunha contorna maioritariamente galegofalante resultou determinante para el. Aínda que algunhas persoas se dirixían inicialmente a el en castelán ao coñecer a súa procedencia, Rubén pedíalles que lle falasen en galego. A lingua chamáralle a atención dende a súa chegada, especialmente, afirma, pola súa sonoridade, pero tamén pola relación que comezou a establecer entre as palabras e o territorio. O traballo agrícola obrigouno a familiarizarse con ferramentas, plantas e actividades que ata aquel momento apenas formaran parte da súa experiencia persoal.
Así, moitos conceptos incorporáronse directamente ao seu vocabulario en galego, sen pasar previamente polo castelán. Palabras como ‘fouciño’, ‘xesta’ ou ‘castiñeiro’ pasaron a formar parte da súa maneira de entender e describir a realidade. Para Gutiérrez, a aprendizaxe lingüística estaba estreitamente relacionada co descubrimento dun modo de vida que non coñecera durante a súa infancia urbana.
O compositor explica que, malia estudar botánica durante a carreira, foi en Galicia onde aprendeu a identificar moitas especies vexetais polos seus nomes galegos. Algo semellante lle ocorreu cos apeiros agrícolas, especialmente co fouciño, unha ferramenta que descubriu no seu uso cotián para limpar camiños e traballar no monte.
Outra cousa que destaca da súa experiencia é a resposta das persoas da contorna. Segundo relata, os seus primeiros intentos de expresarse en galego recibiron unha acollida positiva, mesmo cando cometía erros.Rubén atopou persoas que o animaban a continuar e que, cando era necesario, lle explicaban como empregar determinadas expresións en galego. Asegura tamén que esta actitude foi fundamental para gañar confianza. Mesmo cando alguén corrixía algunha palabra ou construción, interpretábao como unha axuda para seguir aprendendo. Por iso anima a outras persoas que estean pensando en dar o paso a falar galego a que non teñan medo de equivocarse.
Do galego cotián ao galego como lingua de creación
Co paso dos anos, o galego deixou de ser unicamente a lingua que empregaba nas relacións sociais e laborais para converterse tamén nunha ferramenta de expresión artística. Como compositor, Rubén considera que a súa elección lingüística está directamente vinculada coa paisaxe e coas experiencias que inspiran a súa música. Cando comezou a escribir sobre os elementos naturais e culturais que o rodeaban, facelo en castelán resultáballe menos espontáneo. Aprendera a recoñecer aquelas realidades en galego e era tamén nesa lingua na que lle xurdían as imaxes e as ideas que quería trasladar ás composicións.
O compositor pon como exemplos a néboa ou os castiñeiros, elementos que incorporou á súa experiencia vital a través do galego. Para el, escribir música nesta lingua non respondeu a unha decisión previamente planificada, senón á continuidade natural do seu proceso de integración no territorio.
A relación coa música tradicional galega tamén desempeñou un papel importante nesta evolución. Entre as súas principais referencias sitúa a Xosé Lois Romero e o seu traballo con Aliboria, un proxecto que lle permitiu descubrir novas posibilidades para interpretar e actualizar a tradición musical.
Gutiérrez xa amosaba interese polo folclore ibérico, pero a proposta de Aliboria fíxolle percibir a música tradicional desde outra perspectiva. Destaca especialmente a capacidade de combinar elementos vinculados á transmisión popular cunha produción e unha sonoridade contemporáneas, sen presentar o folclore unicamente como unha manifestación do pasado.
Entre as súas influencias tamén menciona a Mercedes Peón, Xisco Feijóo e o traballo de Baiuca, ademais do cinema de Oliver Laxe como referencia estética. Todas estas propostas contribuíron, de diferentes maneiras, á súa aproximación á creación artística vinculada coa cultura galega.
A Ribeira Sacra como espazo de transmisión cultural
Máis alá das referencias musicais, Rubén considera que a súa principal escola foi a propia vida no rural. A convivencia coas tradicións locais permitiulle coñecer manifestacións culturais que continúan presentes na Ribeira Sacra, desde os cantos de taberna ata as celebracións populares.
Os magostos, as matanzas e as celebracións de San Xoán forman parte dese patrimonio cultural que o músico descubriu a través da participación directa. Na súa opinión, o feito de que estas prácticas continúen integradas na vida das comunidades permite manter unha relación activa coa tradición, máis alá da súa conservación como lembranza do pasado.
Esta experiencia contribuíu tamén a establecer unha conexión entre a lingua e a música. Os cantos de taberna e outras manifestacións da cultura oral achegárono a formas de expresión nas que o galego funciona como vehículo de transmisión entre xeracións.
A súa historia chama especialmente a atención cando explica que non ten ascendencia galega nin pasara os veráns en Galicia durante a infancia, algo que moitas persoas dan por feito ao escoitalo falar. A súa relación coa lingua comezou xa na idade adulta, a partir dunha decisión persoal de trasladarse ao territorio e participar na súa vida cotiá.
