O Dicionario da Real Academia Galega acaba de incorporar as voces ‘canteirán’ e ‘canteirá’, despois de que o Real Club Celta de Vigo solicitase o seu recoñecemento. A actualización inclúe tamén dúas novas acepcións para a palabra ‘canteira’, relacionadas coa formación de persoas con talento e, particularmente, co ámbito deportivo. As modificacións xa están dispoñibles na versión en liña do dicionario e na súa aplicación para dispositivos móbiles.
A incorporación produciuse tras un proceso de análise desenvolvido polo Seminario de Lexicografía da Real Academia Galega, encargado de estudar as propostas de actualización do dicionario. Neste caso, a petición presentada polo club vigués levou a examinar tanto o emprego de ‘canteirán’ como a evolución dos significados da palabra da que deriva.
A coordinadora do Seminario de Lexicografía, María Dolores Sánchez Palomino, explica que o organismo recibe habitualmente consultas e suxestións de particulares, colectivos e institucións. “Neste caso, recibiuse a proposta de inclusión da voz canteirán por parte do Real Club Celta de Vigo, o que comportou o estudo previo dos significados da palabra canteira aos que aquela estaría asociada”, sinala a académica.
A nova entrada de ‘canteirán, canteirá’ recoñece dúas funcións gramaticais diferentes. Por unha banda, pode empregarse como adxectivo para referirse a un deportista que se formou nas categorías inferiores do seu club. Pola outra, funciona como substantivo para identificar directamente a persoa que realizou ese proceso formativo.
A Academia decidiu acompañar estas acepcións con exemplos que permiten observar o emprego da palabra en diferentes contextos. Un deles fai referencia expresa ao equipo que promoveu a súa incorporación: “Vinte e dous canteiráns debutaron co Celta nos últimos dez anos”.
Pola súa banda, o exemplo seleccionado para ilustrar o uso adxectival utiliza a forma feminina: “As baixas obrigaron a recorrer a varias xogadoras canteirás”. Así, a nova entrada recolle tanto a variante masculina como a feminina e exemplifica o seu funcionamento dentro dunha oración.
‘Canteira’ amplía os seus significados
O estudo realizado pola RAG tamén permitiu ampliar a definición de ‘canteira’, unha palabra que ata agora non recollía no dicionario estes dous significados vinculados á formación de persoas.
A primeira das novas acepcións define o termo como “Lugar ou institución de procedencia de persoas talentosas para unha actividade especializada, particularmente no ámbito deportivo”. Esta formulación permite aplicar a palabra non só ao fútbol ou a outras disciplinas deportivas, senón tamén a espazos relacionados coa formación e o desenvolvemento de capacidades profesionais, artísticas ou académicas. A segunda acepción está especificamente vinculada ao deporte e identifica a canteira como o “Conxunto de deportistas que se forman nun mesmo club”. Esta definición incorpora a marca temática de Deporte, que delimita o contexto no que se emprega.
Segundo explica Sánchez Palomino, a decisión de incorporar estas acepcións responde á necesidade de recoñecer os significados cos que se relaciona a nova entrada proposta polo Celta. A selección de exemplos elaborada pola Academia reflicte tamén a diversidade de usos da palabra ‘canteira’, con referencias ao deporte galego e estatal e ao ámbito universitario. Deste xeito, a actualización recolle unha evolución semántica que levou o termo dende o seu significado material orixinal ata a súa utilización para describir espazos nos que se forman persoas con determinadas habilidades.
A palabra ‘canteira’ ten a súa orixe no significado de lugar do que se extrae pedra. Dende o punto de vista etimolóxico, fórmase a partir de ‘canto’, entendido como unha pedra pequena, especialmente aquela que adquiriu unha forma lisa e arredondada pola erosión, e do sufixo ‘-eira’. Este sufixo é habitual na formación de substantivos galegos e pode expresar a idea dun lugar no que existe abundancia dun determinado elemento.
Co paso do tempo, o significado físico de ‘canteira’ estendeuse a outros ámbitos mediante un uso metafórico. A palabra comezou a utilizarse para designar lugares, institucións ou colectivos dos que proceden persoas con talento ou preparación para desenvolver unha actividade.
No deporte, esta evolución deu lugar ao emprego habitual de ‘canteira’ para referirse tanto ás categorías de formación dun club como ao conxunto de deportistas que pertencen a elas. A partir deste significado desenvolveuse tamén o uso de ‘canteirán’ e ‘canteirá’ para identificar os xogadores e xogadoras formados nesas estruturas.
Un uso documentado na prensa galega dende hai máis dun século
A Real Academia Galega sinala que o emprego figurado de ‘canteira’ non é recente. De feito, a súa utilización para falar da formación de persoas con talento xa aparece documentada na prensa galega de comezos do século XX. Un dos exemplos localizados procede de ‘A Nosa Terra’, a publicación periódica vinculada ás Irmandades da Fala, que en 1917 empregaba esta palabra nun texto dedicado á música galega.
Naquela publicación, o termo utilizábase para reivindicar a importancia de formar e promover a mocidade con capacidades musicais, así como para destacar o papel dos coros na recuperación do patrimonio musical popular. O artigo afirmaba: “Os coros enxebres veñen esprotando a canteira lírica do pobo: desenterrando unha riqueza de cántigas”. A continuación, defendía a necesidade de contar con compositores capaces de trasladar ese repertorio a creacións sinfónicas.