O Comando Le naceu dunha pregunta que quedaba no aire cando os nenos e nenas que participaban nas actividades infantís de Espazo Lectura medraban: e agora, onde seguimos? A Asociación Espazo Lectura, creada en Gondomar, no Val Miñor, arredor do fomento do libro e da lectura en lingua galega, tiña xa unha traxectoria consolidada con propostas para as primeiras idades e para a infancia. Mais, co paso dos anos, aquela rapazada que asistira aos contacontos ou ao club Lendo Contigo chegaba á adolescencia e reclamaba, dalgún modo, un lugar propio.
Así o lembra Yaiza Peixoto, coordinadora de Comando Le, que sitúa a orixe do proxecto no ano 2012, cando a asociación decidiu dar continuidade a ese camiño lector e comunitario. A proposta naceu, segundo explica, “de xeito natural”, como resposta a un grupo de mozos e mozas que xa tiñan unha rutina feita arredor dos libros, da lingua e das actividades culturais. O obxectivo era que non quedasen fóra do ecosistema de Espazo Lectura ao entrar nunha etapa vital diferente.
Dende entón, Comando Le funciona como un grupo dirixido a adolescentes a partir dos 12 anos, cunha programación que combina lectura, literatura, cinema, música, obradoiros, conversas, xogos, charlas, espectáculos e excursións. Reúnese habitualmente na Casa da Lectura, en Gondomar, o último sábado de cada mes, de 20:00 a 00:00 horas, cunha pausa para unha cea compartida. O dossier do proxecto define a iniciativa como un grupo de activismo cultural que busca favorecer o uso, a consolidación e a valorización da lingua galega na mocidade, especialmente nun momento no que é habitual que o seu uso se vexa interrompido ou reducido.
Peixoto insiste en que a clave está en que o galego non apareza asociado unicamente ao ámbito académico. En Comando Le, a lingua está presente como vehículo natural das relacións, da creación e do tempo libre. “Non é unha obriga, non obrigamos a falar galego”, explica. O que fan, di, é abrir espazos de reflexión sobre a importancia de usar a lingua propia e ofrecer experiencias nas que o galego funcione como idioma de comunicación real: para comentar un libro, facer un guión, crear unha curta, participar nun obradoiro de poesía ou simplemente pasar a noite dun sábado cun grupo de iguais.
A coordinadora recoñece que moitos dos adolescentes que se achegan ao grupo non empregan habitualmente o galego no seu día a día. Algúns proceden de casas galegofalantes pero deixan de usalo no seu grupo social; outros viven en contornas castelanfalantes e senten curiosidade pola lingua, e tamén hai quen atopa no Comando Le un espazo no que a súa opción lingüística deixa de estar illada. Nese sentido, a súa coordinadora define o grupo como un lugar no que mozos e mozas poden sentirse cómodos para probar, manter ou recuperar o galego.
A experiencia acumulada durante máis dunha década deixou tamén efectos a medio prazo. Segundo conta, hai antigos participantes que hoxe, xa con vinte e poucos anos, lembran o Comando Le como o lugar no que comezaron a falar galego ou no que reforzaron a súa relación coa lingua. Algúns mesmo continúan vinculados a Espazo Lectura como coordinadores ou colaboradores doutras actividades. Para Peixoto, este é un dos sinais máis claros do impacto do proxecto: que a lingua pase a formar parte da vida afectiva, cultural e social da mocidade.
Ese compoñente afectivo é unha das ideas que atravesa toda a proposta. O proxecto non se limita a organizar sesións arredor de libros, senón que busca construír pertenza. O horario amplo, a cea compartida, a ausencia das familias nas sesións e o coidado do primeiro contacto están pensados para que a rapazada poida crear grupo. Yaiza Peixoto explica que moitas veces os adolescentes chegan acompañados por amizades, e que o boca a boca é unha das vías máis eficaces para sumar participantes. Nunha idade na que presentarse só a unha actividade nova pode resultar difícil, chegar en grupo facilita a entrada.
A procedencia da rapazada é diversa. Moitos veñen doutras actividades da asociación, mais tamén se incorporan adolescentes que nunca tiveran relación previa con Espazo Lectura. Para iso resulta importante a colaboración dos centros educativos da contorna, especialmente dos institutos do Val Miñor. A información chega ao alumnado a través do profesorado, da cartelería, da web, das redes sociais e das presentacións de comezo de tempada. Peixoto subliña que esta mediación dos centros funciona mellor cando hai implicación e sensibilidade por parte do profesorado.
O feito de que Comando Le sexa unha actividade para adolescentes tamén condiciona a súa metodoloxía. A diferenza das propostas infantís de Espazo Lectura, nas que se fomenta a participación das familias, neste caso o espazo está pensado para que a mocidade poida falar con liberdade. Peixoto sinala que hai temas que, coa presenza das familias, poderían verse condicionados. Por iso, o grupo reserva para os mozos e mozas un ámbito propio, acompañado polo equipo coordinador, mais sen a tutela constante dos adultos máis próximos.
A programación de Comando Le foi abrindo co paso dos anos un abano amplo de cuestións. A partir da lectura, pero tamén do cine, da música, do teatro ou da creación audiovisual, o grupo traballou temas como a discapacidade, a relación entre literatura e cinema, a relación entre cerebro, linguaxe e lectura, a diversidade afectivo-sexual, a identidade de xénero ou a cooperación internacional. Tamén contou coa presenza de autores e autoras, especialistas e artistas que complementaron as sesións con charlas, espectáculos ou obradoiros.
A coordinadora explica que estas temáticas se tratan desde unha perspectiva aberta e participativa. A súa percepción é que, malia seren asuntos presentes no debate público, a rapazada non chega necesariamente con posicións polarizadas. No Comando Le, di, o que adoitan atopar é máis ben descoñecemento, estereotipos que pasan desapercibidos ou dificultades para identificar certas dinámicas. Cando se coloca o foco sobre esas cuestións, a resposta adoita ser receptiva.
Nos últimos meses, por exemplo, traballaron no marco dun proxecto europeo en colaboración coa Universidade de Vigo e coa Facultade de Tradución e Interpretación, centrado na perspectiva de xénero. A través de obradoiros con profesionais especializadas en saúde, sexualidade, xénero e divulgación científica, abordaron cuestións como o amor romántico ou a prevención das ciberviolencias. Para iso empregaron tamén como punto de partida a obra As alumnas, de Paula Carballeira, que permite contrapoñer diferentes formas de entender as relacións ao longo da vida.
Peixoto considera que as novas formas de relación atravesadas pola tecnoloxía esixen unha aprendizaxe compartida. Non só para os adolescentes, senón tamén para as persoas adultas que os acompañan. As redes sociais, as mensaxes, as dinámicas dixitais e as violencias que poden producirse neses espazos forman parte dunha realidade recente, na que moitos patróns se normalizan sen ser detectados. Por iso, explica, cómpre seguir traballando estes temas e revisar como chegan á mocidade.
No ámbito das redes sociais, Yaiza recoñece que Comando Le non desenvolve unha liña específica de formación para fomentar o consumo de contidos en galego. Con todo, valora positivamente a existencia actual de creadores e creadoras que publican en galego e conectan coa adolescencia. Ao seu xuízo, aínda que ese contido segue sendo minoritario fronte ao castelán, supón unha vía importante de identificación e normalización. Para ela, que a mocidade poida atopar referentes dixitais en galego é un avance respecto dun tempo no que esa presenza era moito máis limitada.
O funcionamento do proxecto descansa nunha estrutura de voluntariado. As persoas coordinadoras deseñan a programación, escollen temáticas, buscan recursos, organizan as sesións e acompañan a participación dos adolescentes. Tamén promoven que os propios comandoleiros e comandoleiras colaboren noutras actividades de Espazo Lectura, como a Noite na Biblioteca ou propostas dirixidas a nenos e nenas máis pequenos. Esa implicación fai que deixen de ser só destinatarios e pasen tamén a formar parte activa da asociación.
Peixoto sinala que o grupo require un certo compromiso. Ao comezo da tempada a actividade pode estar máis aberta, mais despois tende a estabilizarse para favorecer a confianza e o funcionamento interno. A idade das persoas participantes e os temas que se abordan fan necesario, segundo explica, crear un ambiente coidado e sostido. Nesa continuidade reside unha parte da forza do proxecto: a posibilidade de construír relacións, hábitos e confianza ao longo do tempo.
A recente concesión do Premio Mil Primaveras a Comando Le foi recibida pola asociación como un recoñecemento ao traballo acumulado, mais tamén como unha oportunidade para poñer o foco nunha etapa que, segundo Yaiza, adoita quedar nun segundo plano. A coordinadora lembra que moitas propostas culturais e lingüísticas acompañan a infancia, mais cando chega a adolescencia “é como que os deixamos máis ao seu aire”. Para ela, é necesario respectar esa autonomía, pero tamén pensar actividades específicas para esa idade.
O premio permite, di, reivindicar a importancia de coidar a adolescencia no acceso á cultura, á lectura e á lingua. Tamén recoñece o labor de moitas persoas voluntarias que fixeron posible o proxecto durante anos, así como a participación dos propios comandoleiros e comandoleiras. Cando souberon da distinción, conta Yaiza Peixoto, a rapazada recibiu a nova con alegría, porque tamén sentiu que se valoraba algo do que forma parte.
No caso do Val Miñor, ademais, Comando Le ofrece unha alternativa de ocio pouco habitual para esa franxa de idade. Un sábado pola noite, un grupo de adolescentes pode reunirse arredor da lectura, da cultura, da conversa e da lingua galega sen que iso se viva como unha actividade escolar. Esa é, precisamente, unha das claves do proxecto: facer que o galego estea presente onde moitas veces non se espera, no tempo libre, na amizade, na creación e nas experiencias compartidas.
Para Yaiza Peixoto, o máis relevante é que haxa rapaces e rapazas que atopen aí o seu lugar. Que se sintan cómodos. Que poidan falar, escoitar, ler, debater, cear, crear e participar nunha comunidade. Que descubran que a lingua galega non pertence só á aula nin á tradición, senón tamén a unha noite de sábado, a unha conversa entre iguais, a unha curta gravada en grupo ou a unha excursión literaria. En definitiva, que vexan que o galego tamén pode ser unha forma de estar xuntos.
