O Consello da Xunta aprobou este luns o novo Nomenclátor de Galicia 2026, unha revisión da listaxe oficial dos nomes de concellos, parroquias e lugares que supón a actualización máis ampla realizada desde a entrada en vigor do rexistro anterior, aprobado en 2003. A decisión ratifica a proposta presentada no mes de xullo pola Comisión de Toponimia, órgano asesor no que participan a Administración autonómica, a Real Academia Galega, o Consello da Cultura Galega e institucións como o Instituto Padre Sarmiento ou a Universidade de Santiago de Compostela.
A revisión afecta a máis de 2.500 denominacións oficiais. Mentres a Xunta cifra o total en 2.530 modificacións, outras fontes consultadas, entre elas a información difundida pola RAG, elevan a cifra a 2.531 novos ditames. En calquera caso, o groso da actualización concrétase en 2.335 lugares, 182 parroquias e a modificación da denominación oficial dunha ducia de concellos, aos que se suman os dous municipios resultantes de procesos de fusión que tamén ven adaptada a súa forma oficial.
Entre os cambios máis visibles figuran os de A Caniza, A Ribeira de Piquín, Alfoz do Castrodouro, Cangas de Morrazo, Cerdedo Cotobade, Mondariz Balneario, O Campo Lameiro, O Castro de Caldelas, O Porto do Son, O Riós, Oza Cesuras e Pastoriza. Nalgúns casos, as modificacións responden á recuperación de formas históricas; noutros, á incorporación ou eliminación do artigo; e noutros, á adaptación ás normas ortográficas do galego, como sucede cos nomes que perden o guión.
Segundo explicou o presidente da Xunta, Alfonso Rueda, a actualización chega tras un “exhaustivo traballo” desenvolvido polo Seminario de Onomástica da Real Academia Galega, encargado de revisar e poñer ao día o documento aprobado hai máis de dúas décadas. O presidente enmarcou esta decisión na responsabilidade do Goberno galego de garantir a “salvagarda da nosa identidade a través do mantemento e recuperación dos nomes históricos dos lugares que existen en Galicia”, ao tempo que incidiu en que a revisión permite restituír formas que foran substituídas co paso do tempo por outras “alleas á lingua galega”.
O traballo realizado partiu da base de datos do Nomenclátor oficial de 2003 e cruzouse coa base toponímica do Instituto Nacional de Estatística, coñecida como NomenINE. A partir desa comparación, revisáronse tanto cuestións de carácter lingüístico como incidencias xeográfico-administrativas. No plano lingüístico, estudáronse 4.398 topónimos, mentres que no ámbito xeográfico-administrativo se realizaron 13.788 revisións relacionadas con problemas de localización, adscrición territorial ou categorización poboacional.
Como resultado deste proceso, o novo Nomenclátor eleva a 42.909 o número total de rexistros oficiais en Galicia. De acordo coa información difundida pola RAG, a nova versión inclúe 313 concellos, 3.788 parroquias e 38.808 lugares ou entidades de poboación. Isto supón non só a corrección de formas xa existentes, senón tamén a incorporación de novas entradas. A Xunta fala de 1.655 novos nomes con respecto ao documento de 2003, mentres a información da Academia sitúa en 1.665 os novos lugares dados de alta. Tamén se incorporan sete novas parroquias procedentes do Nomenclátor do INE que non figuraban na versión anterior.
No caso dos concellos, a RAG detallou as motivacións concretas de varias mudanzas. Alfoz pasa a denominarse Alfoz do Castrodouro para recuperar unha forma histórica vinculada á antiga xurisdición do castelo de Castrodouro, con antecedentes documentados xa na Idade Media. Cangas engade a especificación territorial e convértese en Cangas de Morrazo. A Cañiza restitúe a forma galega tradicional e oficialízase como A Caniza, mentres Riós pasa a ser O Riós, en consonancia, segundo a Academia, coas súas “atestacións históricas” e co uso do artigo por parte da poboación.
A mesma lóxica de incorporación do artigo explica as novas formas O Porto do Son, O Campo Lameiro, A Ribeira de Piquín e O Castro de Caldelas. No sentido contrario, Pastoriza perde o artigo que levaba ata agora na súa forma oficial. Ademais, Cerdedo Cotobade, Oza Cesuras e Mondariz Balneario eliminan o guión, nunha adaptación que, segundo a Academia, responde ás Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego.
A revisión non se limitou aos nomes dos concellos. Segundo a RAG, case o 60 % dos 4.398 topónimos estudados por algún problema lingüístico foron modificados. A maioría das incidencias tiveron que ver coa presenza ou ausencia do artigo, que motivou máis de 1.500 informes para incorporalo á forma oficial e máis de 400 investigacións para retiralo cando non correspondía. Tamén se detectaron problemas de tipo léxico, gráfico, fonético, nas formas compostas e nas advocacións parroquiais.
Entre os exemplos citados pola Academia figuran tamén casos de castelanizacións ou formas non patrimoniais que foron corrixidas. Así, varios topónimos rexistrados como A Rectoral pasan a ser A Reitoral, restituíndo a forma galega. Noutros casos, revisáronse as advocacións das parroquias por seren erróneas, castelanizadas ou por non figurar correctamente na listaxe anterior.
A actualización do Nomenclátor tamén procura responder ás transformacións urbanas e demográficas experimentadas por Galicia nas últimas décadas. A RAG sinala que o crecemento das cidades e dos concellos da súa contorna provocou a aparición de novas entidades de poboación e a desaparición doutras, o que obrigou a revisar a realidade territorial reflectida no rexistro oficial. Nese proceso, déronse de alta novos lugares, modificáronse adscricións parroquiais e municipais e elimináronse entidades desaparecidas.
Desde a Academia subliñan, con todo, que o traballo non está pechado. A entidade considera que o Nomenclátor é “un traballo aberto e inacabado”, xa que aínda hai lugares, especialmente nas provincias de Ourense e Pontevedra, que non figuran no rexistro oficial e seguen pendentes de estudo. Por iso, a RAG expresa a súa vontade de que as futuras revisións poidan aprobarse con carácter anual ou bianual, de maneira semellante ao que acontece noutras comunidades autónomas, para manter o documento “en constante revisión”.
A entrada en vigor do novo Nomenclátor producirase unha vez que se publique no Diario Oficial de Galicia o decreto correspondente. A partir dese momento, estas formas pasarán a ser as únicas oficiais no marco da Lei de Normalización Lingüística de 1983, que establece que os topónimos de Galicia deben ter como única forma oficial a galega e atribúe á Xunta a sanción definitiva das denominacións propostas pola Real Academia Galega.
No proceso de revisión tivo tamén un papel destacado a participación cidadá. A Xunta puxo o foco no labor desenvolvido a través de Galicia Nomeada, a plataforma colaborativa que permite incorporar e xeorreferenciar nomes de lugar e recoller a tradición oral asociada á toponimia. Segundo os datos facilitados, a implicación social permitiu localizar xa preto de 106.000 microtopónimos, mentres que o visor público reúne actualmente 545.724 topónimos galegos.
Ademais do traballo técnico, a Administración autonómica destacou que se desenvolven anualmente accións divulgativas en municipios, centros educativos, asociacións culturais e outros espazos para dar a coñecer o valor cultural da toponimia e promover a colaboración social na súa conservación. O obxectivo, segundo defendeu Rueda, é preservar os nomes de lugar como unha parte fundamental da identidade galega.
A aprobación do novo Nomenclátor pecha así un proceso iniciado hai anos e culmina unha revisión profunda do mapa oficial dos nomes de Galicia. Máis alá das modificacións concretas en concellos coñecidos, o documento deixa constancia dun labor máis amplo: a corrección de erros, a recuperación de formas tradicionais, a incorporación de novos lugares e a adaptación do rexistro á realidade lingüística e territorial do país.