Que palabra empregas para referirte a un pequeno curso de auga? Regato, rego, ribeiro, córrego, regueiro… A resposta pode cambiar dependendo do lugar de Galicia no que nos encontremos. E é precisamente esa diversidade a que permite descubrir o Patrimonio Léxico da Gallaecia (PLG), un recurso dixital desenvolvido polo Instituto da Lingua Galega (ILG) que permite consultar sobre un mapa a enorme variedade do léxico tradicional galego e portugués.
A ferramenta recompila palabras empregadas para denominar diferentes conceptos e sitúa cada unha delas no territorio no que foi documentada. Deste xeito, unha simple busca pode revelar que aquilo que para unha persoa é un regato noutra zona pode ser un rego ou un regueiro, mostrando como a lingua se adapta e cambia ao longo do territorio.
Un atlas para descubrir o vocabulario de Galicia
O PLG naceu co obxectivo de estudar e documentar a variación lingüística no territorio historicamente identificado como Gallaecia, considerado un espazo constitutivo do dominio lingüístico galego-portugués. Por iso, o mapa abrangue os municipios galegos e do norte de Portugal, ademais das zonas galegofalantes de Asturias e Castela e León.
O resultado é un atlas interactivo no que se pode comprobar como as palabras se distribúen polo territorio. Ao seleccionar un concepto, a ferramenta mostra os diferentes lemas empregados para expresalo e a súa presenza xeográfica. A riqueza do mapa está precisamente en comprobar que o galego tradicional non empregou sempre unha única palabra para cada realidade.
Moitas palabras para unha mesma realidade
O propio ILG documenta, por exemplo, a proximidade entre voces como regato, regacho, rego e regueiro. No seu Dicionario de dicionarios do galego aparece regacho como denominación para un pequeno curso de auga e como variante de regato ou rego.
Esta diversidade non debe entenderse necesariamente como unha colección de sinónimos perfectamente intercambiables en todo o territorio. Cada palabra pode ter matices propios, distribución xeográfica diferente ou usos particulares segundo a zona. É precisamente esa información territorial a que permite coñecer mellor a historia do léxico galego.
O mapa do PLG permite ir máis alá da definición dun dicionario: non só interesa saber que significa unha palabra, senón tamén onde se emprega. Esa dimensión xeográfica é fundamental para comprender a riqueza dialectal do galego.
Un patrimonio construído ao longo dos século
As palabras recollidas no PLG proceden de numerosas fontes: vocabularios dialectais, dicionarios, atlas lingüísticos, traballos etnográficos, investigacións académicas e recollas realizadas en centros educativos. Trátase de información proporcionada por falantes e acompañada da súa correspondente referencia xeográfica.
O proxecto permite así conservar nun único recurso palabras que, nalgúns casos, poden ser pouco coñecidas para as xeracións máis novas. O obxectivo non é simplemente elaborar unha lista de termos curiosos, o ILG pretende documentar e mostrar a variación do léxico patrimonial actual, ademais de facilitar o estudo da súa distribución e favorecer a súa transmisión e divulgación.
Está coordinado polo Instituto da Lingua Galega da Universidade de Santiago de Compostela e conta coa participación de equipos do Centro de Linguística da Universidade do Porto e do Centro de Estudos em Letras da Universidade de Trás-os-Montes e Alto Douro. Forma parte, ademais, dun proxecto de cooperación transfronteiriza orientado á valorización do patrimonio cultural da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal.
