Licenciado en 1953 pola Universidade Central de Madrid, doutorouse na Universidade de Salamanca coa tese Lingua e estilo de Curros Enríquez na súa poesía galega, dirixida por José Luís Pensado. A súa traxectoria profesional desenvolveuse tanto no ensino medio como no universitario, ata acadar en 1991 a cátedra de Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela.
Un pioneiro da sociolingüística e da memoria histórica
No ámbito investigador, Alonso Montero destacou como pioneiro na aplicación da sociolingüística ao caso galego, abrindo camiños nun momento no que esta disciplina apenas contaba con desenvolvemento no contexto galego. O seu compromiso político nas filas do PCE desde 1962 supúxolle episodios de represión durante a ditadura franquista, unha experiencia que tamén marcou as súas liñas de estudo.
Ao longo da súa carreira centrou boa parte das súas investigacións nas letras galegas e españolas da II República, a guerra civil, o franquismo e o exilio. Desenvolveu unha intensa actividade como biógrafo e estudoso de autores como Luís Seoane, Curros Enríquez, Castelao, Celso Emilio Ferreiro, Neira Vilas, Ramón Otero Pedrayo, Ánxel Fole ou Rosalía de Castro, entre outros nomes relevantes da tradición literaria.
Unha obra diversa e presenza pública constante
Ademais do seu labor investigador, cultivou diversos xéneros literarios —ensaio, narrativa, poesía, dramaturxia e xornalismo—, consolidándose como unha das voces máis visibles das letras galegas nas últimas décadas. Prestou atención á obra de poetas alófonos en lingua galega, como María Victoria Moreno ou Federico García Lorca, e desenvolveu tamén estudos sobre autores en castelán, catalán e portugués. A poesía popular de tradición oral, incluíndo a medieval e a dos chamados séculos escuros, foi outro dos ámbitos nos que deixou unha pegada académica salientable.
Co seu falecemento desaparece unha figura que marcou varias xeracións desde a universidade e desde a Real Academia Galega, institución que expresou o seu “profundo pesar” pola perda do que definiu como “mestre de mestres e gran exemplo de compromiso coa defensa e o estudo da lingua e da cultura de Galicia”.
Unha onda de reaccións institucionais e culturais
O pasamento de Alonso Montero xerou unha ampla resposta no ámbito institucional, cultural e político. O Consello da Cultura Galega cualificouno como “unha das figuras esenciais da cultura galega contemporánea” e lembrou a súa vinculación coa entidade, da que foi primeiro vicepresidente. A presidenta do CCG, Rosario Álvarez, falou dun “pesar profundísimo para a cultura galega”.
Entidades como Xerais, Galaxia, a Asociación Galega de Editoras, a Fundación Otero Pedrayo ou a Fundación Rosalía de Castro trasladaron tamén as súas condolencias, xunto con numerosos escritores e membros da comunidade cultural.
No ámbito político, o presidente da Xunta, Alfonso Rueda, afirmou que Galicia perde “un dos pensadores máis relevantes da Galicia contemporánea”, sinalando que a súa obra “queda para sempre”. O delegado do Goberno en Galicia, Pedro Blanco, destacou que a lingua galega perde “unha das súas voces máis lúcidas e apaixonadas”. Pola súa banda, o alcalde de Vigo, Abel Caballero, cualificouno como “galeguista, home sabio comprometido cos valores do progresismo” e unha “figura transcendente para a historia de Galicia”.
Desde o ámbito político e sindical, o Partido Comunista de Galicia e o secretario xeral do PCE, Enrique Santiago, lembrárono como “camarada” e referente na loita contra a ditadura. O líder do PSdeG, Xosé Ramón Gómez Besteiro, salientou “unha vida enteira ao servizo da palabra, da cultura e de Galicia”, mentres que o BNG destacou a perda dun profesor, investigador e escritor clave da historia recente. CC.OO., pola súa parte, expresou o seu “fondo pesar” e definiuno como “incansable loitador pola clase traballadora e a memoria democrática”.
Con 97 anos, Xesús Alonso Montero deixa un legado intelectual e cívico recoñecido de maneira unánime por institucións e voces da sociedade galega, que subliñan a súa contribución á defensa e difusión da lingua e da literatura galegas ao longo de máis de seis décadas de actividade pública.
