A publicación de Toponimia de Padrón e Pontecesures supón un novo chanzo no longo percorrido investigador de Fernando Cabeza Quiles, un dos principais divulgadores da toponimia galega contemporánea. O volume, integrado na colección Terra Nomeada da Real Academia Galega e da Asociación Galega de Onomástica, continúa unha serie iniciada cos libros dedicados á Estrada, Carballo e Ribeira, e responde tanto a un interese científico como a unha traxectoria vital marcada pola mobilidade e pola observación directa do territorio.
Na entrevista realizada con motivo da presentación da obra, Cabeza Quiles sitúa o libro dentro dun proxecto máis amplo de posta en valor dos nomes de lugar de Galicia, diferenciado mais complementario a iniciativas como Galicia Nomeada. Mentres esta última aposta por un modelo colaborativo e participativo centrado na microtoponimia, Terra Nomeada propón volumes monográficos por concellos, cun enfoque divulgativo pero sustentado nun traballo filolóxico rigoroso. “Eu estou aproveitando a oportunidade de publicar para ir dando saída a todo ese coñecemento acumulado”, explica, recoñecendo sen rodeos a súa condición de “apaixonado da toponimia”.
O caso de Fernando Cabeza Quiles resulta singular dentro da disciplina. Nado en Ponferrada e criado na Estrada, viviu tamén en Ribeira, Carballo e no ámbito do Baixo Ulla, escenarios que acabaron converténdose en obxecto dos seus estudos. Esa experiencia vital, unida á súa formación filolóxica, permítelle abordar a toponimia desde unha perspectiva pouco habitual: a de quen coñece os lugares non só polos libros, senón por telos habitado. “Vivín nos sitios que estudo”, sinala, algo que considera determinante para entender a relación entre os nomes e a paisaxe.
A este percorrido vital súmase unha inclinación temperá pola observación do medio natural. “Sempre fun moi observador e moi amante da natureza”, relata. Para el, os topónimos son precisamente iso: os nomes da natureza e da paisaxe, a maneira máis directa de conectar coa terra. Esa combinación de coñecemento académico, memoria persoal e traballo de campo explica, ao seu xuízo, a coherencia dun corpus que xa suma catro volumes e que podería ser moito maior. “Tería para sete vidas”, admite, consciente de que o patrimonio toponímico galego é practicamente inesgotable.
Pisar a terra, escoitar a xente
Un dos eixos centrais do seu método é a importancia de “pisar a terra”. Sen minusvalorar a gramática histórica, a documentación antiga ou a bibliografía especializada, Cabeza Quiles reivindica o contacto directo co territorio como unha ferramenta esencial. Percorrer os lugares, observar o relevo, identificar os elementos naturais e comprobar se o nome segue describindo aquilo que designa forma parte do proceso investigador.
Xunto a isto, destaca o valor das conversas coas persoas que viven nos lugares, especialmente coa xente maior. “Ás veces pensan que non están dicindo nada, pero están dicindo moito”, explica. Ese saber oral, filtrado con criterio crítico, pode achegar detalles que non aparecen nos textos escritos e que resultan decisivos para interpretar un topónimo. A súa investigación combina así fontes documentais e testemuños vivos, nun equilibrio que considera fundamental.
Para Cabeza Quiles, a toponimia é unha disciplina esencialmente filolóxica, mais profundamente transversal. Nos nomes de lugar conflúen a lingua, a historia, a xeografía e mesmo a arqueoloxía. Non é casual, lembra, que moitos xacementos fosen identificados a partir de topónimos tradicionais como Castro, Mamoa, Medorra ou Forno dos Mouros. “Os nomes ensinan idiomas antigos, ensinan historia, ensinan xeografía”, resume.
Nese sentido, fala da toponimia como unha forma de resistencia. A pesar da perda de moitos nomes e da presión doutros modelos lingüísticos, unha parte importante do sistema toponímico mantívose ao longo dos séculos. “É case un milagre”, afirma, destacando o carácter utilitario dos topónimos como clave da súa pervivencia. A xente emprega os nomes para orientarse, para chegar a un lugar, para enviar unha carta; o significado etimolóxico pode resultar opaco, mais o nome segue funcionando.
Cesures e Padrón: nomes que describen paisaxes
O libro dedica especial atención a casos nos que o topónimo conserva con claridade o detalle natural ao que fai referencia. É o caso de Cesures, nome tradicional da actual Pontecesures, documentado xa na Idade Media. Segundo explica o autor, procede do latín caesura, ‘corte’, e describe unha marcada cortadura ou desnivel do terreo. A forza desta interpretación vese reforzada pola presenza doutros topónimos próximos que aluden ao mesmo relevo desde distintos puntos: Castro, Infesta, Requeixo ou Canto. Todos eles debuxan, de arriba abaixo, a mesma estrutura xeográfica.
No caso de Padrón, a explicación remite á herdanza romana. O nome procede de petrōne, relacionado con petra ‘pedra’, e fai referencia á ara votiva dedicada ao deus Neptuno que se conserva baixo o altar da igrexa parroquial. Para Cabeza Quiles, este feito certifica o pasado marítimo-fluvial de Iria Flavia e da contorna do baixo Ulla, nun tempo no que o río era moito máis navegable ca hoxe e o porto de Padrón tiña unha relevancia estratéxica. A presenza dese altar, promovido polo foro iriense, amosa a importancia da navegación e a necesidade de protección divina fronte aos perigos do mar.
Un interese minoritario, pero profundo
O propio autor recoñece que o interese pola toponimia segue sendo minoritario. A maioría da xente emprega os nomes sen coñecer a súa orixe nin o seu significado. Con todo, percibe unha reacción especial cando se trata dos topónimos propios, dos lugares onde se vive ou onde están as raíces familiares. Neses casos, a curiosidade convértese en emoción e identificación. “Os que viven nos sitios teñen un plus de interese”, explica, consciente do vínculo íntimo que une as persoas cos nomes da súa terra.
Ese é, en boa medida, o obxectivo divulgativo de Toponimia de Padrón e Pontecesures: ofrecer ferramentas para comprender o territorio desde a lingua e a historia, sen perder de vista a dimensión humana e emocional dos nomes. Un libro que, máis alá da erudición, propón unha forma de mirar a paisaxe con outros ollos e de escoitar, nos nomes que a designan, as pegadas dun pasado que segue presente.
A presentación da obra terá lugar este xoves na Casa de Rosalía, nun acto que contará coa participación de representantes do Seminario de Onomástica e que servirá tamén para reivindicar a toponimia como parte esencial do patrimonio cultural galego.
