O Ateneo de Santiago acolleu na tarde deste pasado luns a conferencia ‘O Atlas Lingüístico Galego: 50 anos despois’, impartida por Francisco Fernández Rei, catedrático emérito da Universidade de Santiago de Compostela e investigador do Instituto da Lingua Galega (ILG). A sesión ofreceu un percorrido pola xénese do proxecto, polo proceso de recollida de datos sobre o galego falado e polas utilidades que, segundo o relator, tivo o material do Atlas tanto na investigación como na codificación lingüística.
Fernández Rei explicou o concepto de atlas lingüístico en termos sinxelos, definíndoo como “un conxunto de fotografías lingüísticas dun territorio” ou como “unha representación en mapas de fenómenos lingüísticos dun territorio”. A partir desa idea, situou o nacemento do ALGa en 1974 e sostivo que, máis alá de ser “necesario”, era “moi urxente” realizalo.
Como parte do contexto, recuperou críticas e chamamentos de varios autores que, nas décadas anteriores, advertiran da falta de estudos sistemáticos sobre a diversidade do galego falado. A charla puxo o foco en que, nese momento, a cartografía lingüística dispoñible era limitada e que non existía unha recollida ampla de datos que permitise coñecer, con criterio científico, a extensión de distintos trazos dialectais.
O relator ligou a normalización do traballo científico sobre o galego a fitos académicos como a creación de estruturas universitarias e de investigación. Referiuse á constitución do ILG a comezos da década de 1970 e ao peso que tiveron os estudos de dialectoloxía e lexicografía dentro dos seus obxectivos iniciais. Tamén contextualizou a relación do proxecto galego con iniciativas de cartografía lingüística máis amplas promovidas nese tempo, e relatou como se articulou o deseño do traballo de campo e do cuestionario.
Sobre a planificación do ALGa, indicou que o cuestionario chegou a rexistrar oficialmente 7.711 preguntas, aínda que matizou que moitas se agrupaban por temas e formas, polo que o volume operativo sería menor, arredor de catro mil. Explicou tamén que a rede de puntos de enquisa sumaba 167, incluíndo localidades do galego exterior (con puntos en Asturias, León e Zamora), e detallou que o traballo de campo se desenvolveu entre novembro de 1974 e outubro de 1976, quedando unha enquisa pendente que se completou máis adiante.
Un dos eixos centrais da conferencia foi a descrición das condicións nas que se fixeron as enquisas. Fernández Rei contou que o equipo se desprazaba con credenciais oficiais que lles permitían moverse polos concellos e solicitar colaboración de autoridades locais. Definiu esa documentación como unha especie de “salvoconduto” para o contexto político da época e relatou situacións nas que a colaboración dos alcaldes, dalgúns cregos ou veciños facilitaba o traballo, fronte a outras nas que predominaba a desconfianza.
O relator compartiu fragmentos dunha libreta persoal, a que chamou “memoria do Atlas”, onde anotaba impresións dos lugares, condicións das viaxes e incidencias das entrevistas. Presentouno como un documento “moi persoal” e explicou que decidiu amosalo para evitar que “a memoria idealice o pasado”. Nas súas lembranzas apareceron episodios de recollida en aldeas, dificultades para gravar testemuños, xornadas longas e desprazamentos a pé, así como momentos de tensión vinculados a controis e presenza de forzas de seguridade en áreas próximas á fronteira.
Ao final da conferencia, a presentadora volveu sobre esa parte do relato e apuntou que as notas permitían aproximarse “a como era aquel momento”, mencionando tamén a presenza de medo e desconfianza durante o traballo de campo.
Fernández Rei dedicou outro bloque da intervención a explicar a aplicación inmediata do material recollido, especialmente no proceso de elaboración de normas. Sinalou que, na década de 1970, as referencias dispoñibles eran limitadas e que, tras rematar as enquisas, o material do Atlas contribuíu a dispoñer dunha base empírica para decidir entre variantes en cuestións morfolóxicas e ortográficas. Ao referirse a ese proceso, mencionou o traballo de elaboración de propostas e a súa relación con documentos normativos posteriores.
Ao longo da sesión, exemplificou como os mapas do Atlas permitían ver a distribución real de formas e usos: desde alternativas en pronomes e demostrativos, ata variantes verbais e opcións na denominación de días da semana, meses e estacións do ano. Nese punto, explicou que os mapas evidenciaban a convivencia de formas tradicionais e outras castelanizadas en distintos ámbitos, e comentou criterios que se manexaron para certas eleccións, incluíndo a procura de harmonización con solucións do portugués nalgúns casos.
O relator detallou o volume de material xa editado: “Neste momento temos 2269 mapas editados”, dixo, describindo o formato habitual das láminas e sinalando que tamén existen mapas organizados por significados, a modo de entrada de dicionario. Tamén fixo un repaso polos volumes publicados e polos traballos en preparación, con referencias a tomos centrados en campos léxicos e a contidos que, segundo indicou, estaban practicamente listos.
Entre as novidades mencionadas, avanzou a edición dunha escolma dixital con centos de mapas, sinalando unha cifra inicial e a posibilidade de incorporar materiais inéditos xunto con outros xa publicados.
Na parte final, Fernández Rei resumiu as principais utilidades do Atlas. En primeiro lugar, como ferramenta para o estudo da variación dialectal do galego, lembrando traballos realizados con material do ALGa e experiencias de divulgación e análise sobre a diversidade lingüística. En segundo lugar, como base de apoio para tarefas de codificación, con referencia a normas e a traballos lexicográficos e de pronuncia que tiveron en conta os datos do Atlas.
